2012-ci ildə İrəvan Dövlət Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya kafedrasının müdiri, tarix elmləri doktoru, professor E.A.Zöhrabyan (1939-2013) “Şərur-Naxçıvan 1918-1919-cu illərdə (Naxçıvan ermənilərinin tarixi soyqırımı)” adlı əsərini çap etdirməklə, “Ön söz”də də qeyd etdiyi kimi, “son dövrlərdə unudulmuş tarixi mövzunu bir daha aktuallaşdırıb”. Təbii ki, xəstə “erməni” təxəyyülünə əsaslanaraq həqiqi tarixi olayları uydurma məlumatlarla saxtalaşdırmaqla.
Mənfur hay kilsəsinin və ibtidai insan-hay sürüsünün müsəlman-Türk dünyasına qarşı ərazi iddialarını xəyal edən nəşrlərdən biri də İrəvan Dövlət Universitetinin nəşriyyatında rus dilində işıq üzü görən saxta-uydurma, 2 hissədən (“1918-ci ildə Şərur-Naxçıvanda soyqırımın 1-ci dövrü” və “1919-cu ildə Naxçıvan problemi və soyqırımın başa çatması”) ibarət həmin “Şərur-Naxçıvan 1918-1919-cu illərdə (Naxçıvan ermənilərinin tarixi soyqırımı)” kitabıdır. Adından da göründüyü kimi, əsas məqsəd, guya Naxçıvan bölgəsinin “ulu erməni”lərin tarixi-coğrafi ərazisi olması, “yazıq erməni xalqı”nın Türkiyə və Azərbaycan dövlətləri tərəfindən “soyqırıma məruz qalması”, Naxçıvan inzibati-ərazu bölgəsinin 16 mart 1921-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi ilə Rusiya Federasiyasının hökuməti arasında bağlanmış Moskva müqaviləsi (“Dostluq və qardaşlıq haqqında”) nəticəsində “səhvən Azərbaycana verilməsi” … barədə xəstə təxəyyüllərini bir daha dünya ictimaiyyətinin nəzərinə çatdırmaq, saxtalaşdırılmış tarixi həqiqətlərin izini itirmək olub. Təbii ki, mürtəce hay kilsəsinin şər-şəddinin (“xeyir-duasının”) gücündən istifadə etməklə. Amma hay kilsəsi və yazarı bu yerdə həmin müqavilənin hüquqi qüvvəsini təsbit edən, hüquqi qüvvəsini artıran və “Ermənistan Respublikası” tərəfindən bu müqavilə şərtlərini qeyd-şərtsiz öhdəsinə götürmüş 13 oktyabr 1921-ci il tarixli Qars müqaviləsini (bəyannaməsini) xatırlamağı “unudub”.
Artıq bir əsrə yaxındır ki, dünyanın bütün guşələrində bu mövzuda küfr püskürən çoxsaylı “erməni” yazarlardan (azarlardan) biri olan E.Zöhrabyan iddia edir ki, guya eramızın I əsrində yunan coğrafiyaşünası Strabon həm “Coğrafiya” əsərində, həm də xəritəsində “qədim erməni xalqı” barədə məlumat verib. Hay həyasızlığının əksinə olaraq, tarixi həqiqətdir ki, o dövrdə “erməni” termini olmayıb, bu sözün yaranması ”əl-Ərmən”, ”ər-Mən” kök birləşməsinin təhrif edilərək səhvən haylara şamil edilməsi ilə bağlıdır (bu sahədə hayların xidməti xüsusilə nəzərə alınmalıdır).
Strabon isə Qafqaz Albaniyası ərazisində yaşayan kökənli 28 xalq (onların 26-sı türkdilli-türksoylu olub) barədə məlumat verir ki, bu xalqların təbii-coğrafi əraziləri müasir Bütöv Azərbaycanın hüdudlarını əhatə edir. Xəritəsində o, olmayan dövlətin adını necə qeyd edə bilər?
Sak-Qıpçaq-Oğuz və Qafqaz Albaniyası hüdudlarında yaşayan türkdilli xalqların müasir “erməni”lərlə yox, müasir Azərbaycan türkləri ilə bağlılığı barədə 1917-ci ildə nəşr edilmiş “Rus-Çin lüğəti”ndə (rus və çin dilçilərinin etimoloji-linqvistik mülahizələrinə görə), rus-sovet şərqşünaslarından B.A.Dorn (1805-1881) “Qafqaza səyahət barədə” (1864), Z.İ.Yamnolski (1911-1981) “Qədim Qafqaz Albaniyasının tarixi barədə” (1949), V.V.Bartold (1869-1930) “Türkün keçmişi barədə” (1917), “Türk və monqol xalqlarının tarixi və filoloji irsi”, (1928), ərəb səyyahlarından, tarixçi-alimlərindən Əbu əl-Qasim ibn Xordadbeh (820-912) “Ölkələr və səyahət haqqında kitab”, Əbül-Abbas Əhməd ibn-İshaq əl-Abbasi (IX əsr) “Tarix” (II cildlik), ibn əl-Fəqih əl-Həmədani “Ölkələr haqqında kitab” (IX-X əsr)... əsərlərində ətraflı tarixi, coğrafi məlumatlar verib.
Tarixi faktlar sübut edir ki, eramızdan əvvəl VIII-VI əsrlərdə kökənli türkdilli xalqlarla dil-qan qohumluğu səbəbindən etnomorfoloji assimliyasiya edib, Orta Asiyadan (“Dəşti-Qıpçaq” çöllərindən, Azov və Xəzər dənizləri əhatəsindəki Noqay-Kalmık vadisindən, Qara dəniz ətrafı Qıpçaq-Peçeneq düzənliyindən “böyük köç yolu”na (Anadolu yaylasına və İkiçayarasınadək uzanan hüdudlara qədər) Oğuz-Sak-Qıpçaq-Peçeneq tayfalarının Göyçə gölü və Qarabağ dağları hövzələrində yataqlanan qoluna “iri cüssəli, gövdəli, boylu-buxunlu” türkdilli saklara xitabən edilən müraciət və ad – Ər-Mən, Ərmənilər şəklində olub. Onların yaşadığı yerləri isə “Ərməniyyə” adlandırıblar. “Ərsak” antrotoponiminin də etno-morfoloji kökündə də, məhz yuxarıda qeyd edilən kimi, “Ər Sakların yaşadığı yer” mənası anılır. Sonrakı mərhələdə dialekt-şivə tələffüzünə uyğun yayılmış “erməni” etnotoponiminin müasir “erməni”lərlə heç bir bağlılığı yoxdur. Bunu özləri də məntiqi baxımdan qəbul edərək , özlərinə düzgün olaraq “hay”, saxta, min bir iyrənc əməllərlə ələ keçirdikləri yerə isə “Hayastan” deyirlər.
Anadolu yaylasının şərq və şimal-şərq hissəsini tutan “Erməni dağlıq yaylası”nın adının yaranması da haylarla bağlı deyil, bu toponim türkdilli xalqlara aid etno-antrotoponim kimi yaranıb.
Hay toplumu şimal-şərqi və şərqi Həbəşistan vadilərindən dünyaya e.ə. II-I minilliklərdə səpələnmiş hay (hayk)-tiqran (tiqrau) tayfalarının tör-töküntüləridir.
Hazırda Cibuti və Həbəşistan dövlətlərinin ərazisində inzibati-ərazi vahidi kimi Tiqran vilayəti də mövcuddur. Bu baxımdan E.Zöhrabyanın, eləcə də digər hay yazarlarının, o cümlədən Naxçıvan bölgəsinə qarşı uydurmalarının, qarayaxmalarının əsassızlığını, guya bu bölgənin tarixən “erməni”lərə məxsus olması və “erməni”lərin bu vilayətdə soyqırıma məruz qalması barədə uydurmalarına 1918-1920-ci illərdə Naxçıvan qəzasında fəaliyyət göstərən Müsəlman Milli Komitəsinin katibi (“erməni”lər tərəfindən bu dövrdə törədilmiş qanlı cinayətlərin şahidi kimi) Mirzə Bağır Əliyev çap etdirdiyi “Qanl günlərimiz-1918-1920, Naxçıvan” (Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1993, 142 səhifə) sənədli əsəri ilə tutarlı cavab verərək, hay həyasızlığını həmin dövrdə baş vermiş qanlı hadisələrin şərhi ilə sübut edir.
Qarabağ tarixinin öyrənilməsi və qan yaddaşımızın diri saxlanılması üçün M.M.Nəvvabın “1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası” əsəri (1993) nə qədər əhəmiyyətlidirsə, Naxçıvan tarixinin (faciələrinin) unudulmaması naminə M.B.Əliyevin həmin kitabının da dəyəri bir o qədər üstündür.
Azərbaycanın görkəmli yazıçısı M.S.Ordubadi (1872-1950) 1904-1920-ci illərdə hay silahlı-nizami quldur dəstələrinin A.Ozanyanın, Q.Nijdenin başçılığı ilə Cənubi Azərbaycanın, Naxçıvan və Zəngəzur qəzalarının şəhər və kəndlərində yerli dinc sakinlərə qarşı yaşatdıqları soyqırım faciələrini tarixi-sənədli-bədii üslubda “Qanlı sənələr” romanında da qələmə alıb.
Tarixi faktlar sübut edir ki, I Dünya müharibəsi dövründə (1914-1918-ci illərdə) çar Rusiyasının Xəzər dənizi hövzəsində və Cənubi Qafqaz cəbhəsində mövqeyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində həyata keçirdiyi siyasi-hərbi əməliyyatlardan (generallar F.Q.Çernozubovun (1863-1919) 5-ci Qafqaz Kazak-Ordu korpusu və N.N.Baratovun (1865-1932) 1-ci Qafqaz Kazak-Diviziyasının 14 min nəfərlik heyətinin Naxçıvan və Urmiyada yerləşdirilməsi), 1-ci Taman (polkovnik Perepelovcki) və 1-ci Qafqaz (polkovnik Miquzov) alylarının canlı qüvvələrindən və cəbbəxanasından istifadə edən hay kilsəsi və silahlı birləşmələri tərəfindən Şərur, Culfa, Naxçıvan, Şahbuz və Ordubad nahiyələrində yerli sakinlərə qarşı törədilən soyqırım qətliamlarının miqyası geniş və daha faciəvi olub. Belə ki, çar Rusiyasının Qafqaz Cəbhəsi komandanlığının 26 dekabr 1917-ci il 136 saylı əmri ilə A.Ozanyanın başçılığı ilə 1-ci və 2-ci Piyada diviziyalarından (eləcə də daşnak könüllülərindən) ibarət olan 17 min hərbiçini özündə birləşdirən Erməni Ordu Korpusu təşkil edilərək bu qüvvələrə A.Srvantsyanın, general D.Kanayanın 2-ci “erməni” birləşməsi, terrorçu “Paştran ayrenyats” təşkilatının üzvü, 4-cü “erməni” könüllü dəstəsinin başçısı Arşak Qavafyan, Arutyun Ter-Martirosyan da qoşulub və müsəlman-türk əhalisinin soyqırımı siyasəti həyata keçirilib.
Nəticədə Naxçıvan və Zəngəzurda yaşadılan bu faciələr Cənubi Azərbaycanın sərhədlərini keçərək Urmiya, Xoy, Səlmas, Təbriz… şəhərlərini də əhatə edib.
1904-1920-ci illərdə Naxçıvan qəzasının Şərur-Dərələyəz (Yaycı, Şahbulaq, Gümüşlü, Təzəkənd…), Culfa (Camaldin, Bənəniyar, Əbrəqunus, Ərəzin, Cəhri, Kırna, Qazançı, Zeynəddin, Kültəpə, Sirab…), Şahbuz (Kolanı, Biçənək, Yuxarı və Aşağı Qışlaq, Gömür, Nursu, Ağbulaq…) və Ordubad (Aşağı Əylis, Aza, Dırnıs, Qoruqlar, Başkənd, Xanağa…) nahiyələrinin 200-dən çox kəndinin (təkcə Şərur-Dərələyəz nahiyəsində 45 kənd) dinc müsəlman-türk qovmünə qarşı A.Ozanyanın, Q.Nijdenin, D.Kanayanın, mayor Qibbonun… başçılığı ilə hay-daşnak quldurların, onların himayədarları kazak-süvari və atıcı dəstələrinin hücumları nəticəsində 200 minə yaxın kökənli əhali amansız qətliamlara-soyqırıma məruz qalıb.
1918-ci ilin iyun ayında hay-daşnak quldurları Yaycı kəndində 5 min nəfərə yaxın əhalini amansızlıqla qətlə yetirdikdə bu vəhşilikdən qurtulmaq istəyənlər özlərini Araz çayına atıb, onların cəsədlərini 150 km aralıda Zəngəzur qəzasının Mehri nahiyəsinin Nüvədi kəndinin sakinləri çaydan çıxararaq ayrıca dəfn etmişdilər və ora “Yaycı qəbirstanlığı” adlanırdı.
Həmin dövrdə Sirab kəndində bir gündə 10 min nəfər köməksiz insan ağır işgəncələrin qurbanı olmuşdu.
Birləşmiş düşmən qüvvələrinin ən ağır qətliamlarından biri Dırnıs-Vənənd kəndləri istiqamətində törədilmişdi – Ordubad şəhərini mühasirəyə alıb, əhalisini bütünlüklə qırmaq məqsədilə. Bunun üçün əvvəlcədən Yuxarı və Aşağı Əylis, Anaqut kəndlərində silahlı quldur dəstələri cəmləşdirilib, əlavə silah-sursat ehtiyatı yaradılmışdı. Dırnıs kənd sakinlərindən Məmməd Hüseynovun və Rəsul Hüseynovun xatirələrinə görə, düşmən qərargahı Anaqut kəndi yaxınlığındakı “Şah yeri” deyilən ərazidə salınmış, səngərləri isə Carbas dağında idi (toplarını orada qurmuşdular).
Hay quldurlarının gözlənilən təhlükəsindən qurtulmaq niyyətilə 200 nəfərədək əliyalın əhali kənddən aralanarkən 5 km kənarda hamısını pusquya salıb amansızlıqla qətlə yetirmişdilər.
Bir neçə gündən sonra yetişən Osmanlı Türkiyəsinin Ordu generalı Kazım Qarabəkir paşanın başçılığı altındakı IV Qafqaz ordusunun 15-ci süvari alayının tağımı (Ədib paşanın heyəti) yerli özünümüdafiə üzvləri ilə birlikdə (Həsən Bəşirin dəstəsi) bu kəndlərdə soyqırım faciələrinin qarşısını ala bildi.
Türk zabiti Həsən Bəşir bu döyüşdə xüsusilə fərqlənmiş, düşmən mövqelərinin arxasındakı Çalağan dağına keçərək onları susdura bilmişdi. Ona deyəndə ki, ehtiyatlı ol, vurularsan, cavabında deyərmiş ki, əcəl gülləsi başqadır… Amma davam edən ağır döyüşlərin birində Həsən Bəşir Şəhid olur, meyitini Dırnıs kəndinə gətirirlər, Ordubad şəhərindəki qərargaha, Ədib paşaya xəbər çatır. O, kəndə gəlir, sinəsindən güllə dəyən meyitə baxır – “Türk əsgəri məhz döşündən güllə ala, vurula bilər” - deyir.
1919-cu ilin iyun ayında Həsən Bəşir Dırnıs kənd qəbirstanlığının ətəyində dəfn edilir.
Onun və soyqırımın çoxsaylı qurbanlarının qisası da alınır, Ordubad nahiyəsi murdarlardan təmizlənir.
Daha sonra Zəngəzur dağlarının qərb hissəsində, Ordubad nahiyəsinin Parağaçay, Gilançay çaylarının hövzələrində yerləşən – Tivi, Məzrə, Üstüpü, Vənənd, Düylün, Nüsnüs... kəndlərinin də dinc sakinləri hay quldur dəstələri tərəfindən amansız qətliama-soyqırıma məruz qalır. Bu kəndlərə edilən hücumlarda 300 illik tarixə malik Üstüpü kəndi (adı “üstündə pir olduğu” anlamındadır) yaxınlığındakı Çənnəb kəndində olan (burada XIX əsrin ortalarında Fransadan köçürülmüş hay ailələri yaşayırdı, 150 evə qədər) quldurlar iştirak edib, quldurbaşı A.Ozanyanın qərargahı bu kənddə olub.
Daha sonra birləşmiş düşmən qüvvələrinə Əylis, Rumis kəndlərinin yerli hay dəstələri də kömək edib, hərbi əməliyyatların ərazi üzrə aparılmasında bələdçilik ediblər.
Ən qanlı-qadalı 1918-1920-ci illərin olaylarında Üstüpü kəndinin sakinləri ətrafdakı zağalara-kalafalara sığınsalar da, bir hissəsi Car-Balakən nahiyəsinə köçür. Eləcə də bir çoxları (xüsusilə haylara müqavimət göstərənlər) 1937-ci ildə Qazaxıstana sürgün edilir. Hay-daşnak quldur dəstələrinin A.Ozanyanın başçılığı ilə kəndə girən quldurları 150 nəfərə qədər dinc sakini məscidə yığaraq diri-diri yandırmış, gizlənənləri tapıb ağır işgəncələrlə (qadınların sinələrini kəsmişlər, uşaqları qaynar qazana atmışlar, cavanların kürəklərində samovar qaynatmışlar...) qətlə yetirmişlər.
Quldurlardan sığınmaq üçün təndirdə gizlənən bir neçə nəfərin ayaqları yanmış, ömrü boyu şikəst qalmışdır.
Ordubad nahiyəsinin haylar yaşayan Çənnəb kəndində xain düşmən türk əsgərini necə olursa ələ alır və nəticədə bir türk döyüşçüsünü də qətlə yetirirlər. Bununla belə, Osmanlı Türk ordusunun əsgər-zabit heyəti dinc hay ailələrinə toxunmamış, onların bu yerlərdə qalıb yaşamalarına razı olmuşlar.
Amma qırğınlardan əvvəl Üstüp kəndinin ağsaqqalı Məşədi Əhməd Şeyx Səfi oğlunun evində haylarla barışıq-razılıq görüşü keçirilsə də, hay quldurları vədlərinə əməl etməmişlər...
Üstüpü kəndinin yerli müqavimət dəstəsinin üzvlərindən qaçaq Hüseyn (qardaşı İbrahim kəndin yüzbaşısı olub), Yəhya (sərrast atıcı idi), qardaşı Məşədi Əsəd, Nəsir uşaqları nəinki öz kəndlərində, eləcə də qonşu kəndlərdə (əsasən Əylis ərazisində) hay quldurlarına qarşı həm təklikdə, həm də türk döyüşçüləri ilə birlikdə döyüşmüşlər.
1920-1930-ci illərdə Çənnəb kəndinin hay-daşnak ailələri qaçaq Hüseyn barədə “sosialist dövlət quruculuğuna müqavimət göstərməkdə” suçlayıcı böhtanlar göndərirlər, nəticədə onu həbs edir və Sibirə sürgün edirlər. Bir müddət sonra sürgündən qaça bilir, kəndə gəlib onun üzünə duran kənd şura sədrini öldürdükdən sonra 1936-cı ildə Cənubi Azərbaycana keçərək orada yaşayıb. Deyilənə görə, qaçaq Hüseyn kənd üzrə özək partiya təşkilatının katibini də öldürmək istəyəndə, anası Nazənin qabığına keçib “onun 6 qızı var, onları başsız qoyma” deyir, bu sözdən sonra o, niyyətindən vaz keçir.
Deyilənə görə, 1943-cü ilin fevralında böyük dövlət başçılarının Tehran konfransı keçiriləndə SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi qaçaq Hüseynin xidmətindən də istifadə edib...
1916-1922-ci illərdə İngiltərənin Baş naziri olmuş Devid Lloyd Corc (1863-1945) deyib ki, zənnimcə, siz erməniləri 8 yaşında təmiz və məsum qız olaraq düşünürsünüz. Belə düşünməklə çox yanılırsınız. Halbuki, ermənilər özlərinin son vəhşi hərəkətləri ilə nə qədər qantökən bir millət olduqlarını qeyd-şərtsiz isbat etmişlər.
Müsəlman olmasa da, tarixi həqiqəti dediyinə görə Llyold Corca rəhmət düşür.
R.S. Naxçıvan qəzasında və Cənubi Azərbaycanda 1904-1920-ci illərdə yerli müsəlman-türk əhalisinə hay-daşnak quldurlarının yaşatdığı soyqırım-qətliam faciələrini Xaçik Daştents (Xaçik Tonoyan, 1910-1974) “Əkinçinin harayı” roman-epopeyasında “ermənilərin milli-azadlıq hərakatı” kimi qələmə verir.
Həyasız hay kilsəsi Naxçıvan bölgəsinin toponimlərini təhrif etmək xislətindən əl çəkmir: Ordubad şəhərini Ordvar, Gilan çayını Qiran, Yuxarı Əylis kəndini Verin Akulis, Aşağı Əylis kəndini Nerkin Akulis, Yaycı kəndini Edcin, Culfa şəhərini Cuqa, rayonun Gülüstan kəndini Aznaberd, Cəhriçayı Caxuq... adlandırmaqda davam edir.
(Yazının hazırlanmasında həm də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu, Ərəzin kənd sakini Sənan Məmmədəli oğlu İbrahimovun (1959), Ordubad rayonu, Üstüpü kənd sakini Yasin Həbib oğlu Kərimovun (1959) və Şərur rayonu, Yuxarı Yaycı kənd sakini Ağa Əli oğlu Əliyevin (1964) məlumatlarından istifadə edilib).
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
