Bakıda Hərbi Qənimətlər Parkının açılışı, əvvəldən də gözlənildiyi kimi, Ermənisyanda böyük narazılıqla qarşılanıb. Ermənistana havadarlıq edən bəzi ölkələr, məsələn, Fransa da Ermənistandakı səfiri Conatan Lokat vasitəsilə məsələyə mənfi reaksiyasını nümayiş etdirib.
Xatırladaq ki, bu muzeydə Vətən müharibəsi zamanı düşməndən hərbi qənimət kimi götürülən hərbi texnika ilə yanaşı, əsgərlərin dəbilqələri, erməni hərbçilərin təsvir olunduğu maketləri sərgilənir. Parkın açılışı, qeyd olunduğu kimi, məğlub tərəfin narazılıq obyektinə çevrilib. Amma bu məsələdə, nədənsə, dünya təcrübəsinə diqqət yetrilmir. Halbuki, dünyada analoji muzeylərin sayı kifayət qədərdir. Məsələn, Vyetnamda Fransa müstəmləkəçiliyi fonunda yaradılan muzey buna ən yaxşı nümunələrdən biridir. Məlumdur ki, Vyetnam xalqı müxtəlif dövrlərdə işğalçılardan az çəkməyib. Bu fonda Vyetnamın 1880-ci illərin sonundan etibarən təxminən 60 il Fransa müstəmləkəsi olduğu dövrdə yaradılan “Hoa Lo” həbsxanası müstəmləkəçiliyə qarşı çıxanların saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuşdu. İlkin vaxtlar həbsxanada ən çox 450 nəfər saxlamaq mümkün idi, lakin onun ərazisi genişləndirildikdən sonra bu rəqəm 600-ə çatıb. Ötən əsrin 90-cı illərində həbsxananın bir hissəsində muzey yaradılıb. Vaxtilə vyetnamlı vətənpərvərlərin, qadınların, uşaqların və qocaların saxlandığı təcrid otaqları, saxlanılan şəxslərin maketləri onların əzablarını göz önündə canladırmağa imkan verir. Ən dəhşətli eksponat isə Vyetnamın vətənpərvər oğullarının başını kəsmək üçün istifadə olunan gilyotindir.
Vyetnam müharibəsi dövründə isə bu həbsxanada əsir götürülmüş təxminən 2 min ABŞ hərbçisi saxlanılıb. Amerikalılar yarızarafatla onu “Hanoy Hilton” adlandırırdılar. Muzeyin ABŞ hərbi əsirlərinin saxlanılması dövrünü əks etdirən hissəsində əsirlərin maketləri, onların şəxsi əşyaları, footşəkilləri, sorğu otaqları, ABŞ ordusu tərəfindən dağıdılmış evlərin şəkilləri var. Bu həbsxanada amerikalı pilot, sonralar senator və ABŞ prezidentliyinə namizəd olmuş Con Makkeyn də saxlanılıb. Paytaxt Hanoyda 1956-cı ildən fəaliyyət göstərən Vyetnam Hərb Tarixi Muzeyi 12 min 800 kvadratmetr sahəni əhatə edir. Bu muzeyin ərazisində Vyetnam xalqının ta qədimdən bəri hərb tarixinə aid eksponatlarla yanaşı, Fransa müstəmləkəçiliyinə və ABŞ-a qarşı müharibəyə aid eksponatlar, o cümlədən qarşı tərəfdən qənimət kimi götürülmüş hərbi texnika və silah da nümayiş olunur.
Əlcəzair tarixçisi Ali Farid Belkadi isə hələ 2010-2011-ci illərdə Fransada analoji muzey və Avropanın aparıcı zəfər muzeylərilə bağlı araşdırma aparıb və 68 əlcəzairli kəlləsini sözügedən muzeylərdə aşkar edib. Ümumilikdə, Fransadakı “l'Homme on Place du Trocadéro” muzeyində 18 000 kəllə var və bu kəllələrin əksəriyyəti ictimaiyyətə açıq deyil. Məsələ ictimailəşəndən sonra prezident Emmanuel Makron 24 kəllənin 3 mart 2020-ci il tarixdə Əlcəzairə qaytarılmasına razılıq verib və qaytarılıb. 150 ildən artıq muzeydə nümayiş etdirilən 24 kəllə arasında Fransız işğalına qarşı xalq müqavimətinin altı liderinin qalıqları da olub. Əlcəzair xalqının mühüm müstəmləkəçiliyə qarşı vuruşan simalarından 12 nəfərin kəlləsi hazırda sözügedən muzeydə saxlanılır. İddialara görə, sözügedən 18 000 kəllənin mütləq əksəriyyəti Fransanın tarix boyu müharibələrdə qalib gəldiyi döyüşlərdən qənimət kimi saxladığı kəllələrdir.
Müharibələrə həsr olunan muzeylərdən biri də Koreya Respublikasının paytaxtı Seuldakı Müharibə Memorial Kompleksidir. Muzey kompleksində Koreya xalqının hərb tarixinə, Cənubi Koreyanın müdafiə sənayesi kompleksinə aid eksponatlarla yanaşı, 1950-1953-cü illərdə baş vermiş Koreya müharibəsinə aid elementlər də var. Onlar arasında ən çox maraq doğuran eksponatlar isə Koreya Xalq Demokratik Respublikası silahlı qüvvələrinin müharibə vaxtı istifadə etdiyi hərbi və zirehli texnikaların, tankların, raket və artilleriya qurğularının, hərbi təyyarə, gəmi və qayıqların, silah və sursatların, hətta yüksək dövlət rəsmilərinin xidməti avtomobillərinin orijinalı və oxşarlarıdır. Bundan başqa, muzeydə müharibəni əks etdirən fotoşəkillər, döyüş səhnələrinin, səngərlərin, kazarmaların, hər 2 tərəfdən döyüşmüş hərbçilərin maketləri, həlak olan və itkin düşən əsgərlərin şəxsi əşyaları, geyimləri, sənədlər də nümayiş olunur. Kompleks Seul sakinlərinin və turistlərin sevimli məkanlarından biri, dünyada da tanınan hərb muzeyi hesab olunur. Bu muzey ziyarətçilərə Koreya müharibəsinin gedişatını göz önündə canlandırmağa geniş imkan yaradır.
İkinci Dünya müharibəsindən çox böyük ziyan görən Polşa da müxtəlif hərbi eksponatların nümayiş olunduğu öz müharibə muzeyini yaradıb. Əyilmiş pulemyotlar, tank əleyhinə tüfənglər, “Mauzer” və “Mosin” tüfəngləri, alov saçan silahlar, dəbilqə və hərbi geyimlərdən ibarət təsirli kolleksiya – bunlar Vrotslav Hərb Muzeyinin maraqlı və orijinal kolleksiyalarının diqqətçəkən məqamlarından yalnız bəziləridir. Muzeydə 500-dən çox dəbilqədən ibarət kolleksiya var. Qalaydan hazırlanan baş geyimlərindən artıq XVIII əsrdə əsgərləri döyüş meydanında güllələrdən, qəlpələrdən və soyuq silahlardan qorumaq üçün istifadə olunurdu. Kolleksiyanın böyük hissəsi Yatsek Kiyakın vəsiyyət etdiyi Polşa ordusunun dəbilqələrindən ibarətdir. Dəbilqələr yalnız Polşadakı müxtəlif hərbi hissələrdən gəlmir, həmçinin üzərində Polşa işarələri ilə yenidən hazırlanmış yerlərdən gəlir. Bu cür əşyalardan biri də üzərində Vrotslav gerbi olan alman dəbilqəsidir. Tarixi şəhərcik olan Braqansadakı qəsrdə isə Portuqaliyadakı çoxsaylı hərbi muzeylərin ən yaxşısından biri yerləşir. Muzeyin eksponatları təxminən XII əsrdən Birinci Dünya müharibəsi və Portuqaliyanın 1960-70-ci illərdə Afrikada koloniyaları olmuş Anqola və Mozambikdəki nizamsız müharibələrinə qədər olan dövrə aiddir. Son münaqişə muzeyində Braqansa və Tras os Montes regionlarından olan hərbçilərin xatirə qəniməti kimi özləri ilə gətirdikləri Afrika baltaları, dəyənəklər, maskalar, nizə və digər əşyalar eksponatlar şəklində təqdim olunur.
Bütün bu qeyd edilənlər dünya hərb muzeylərinin yalnız az bir hissəsidir. Bu fonda ölkəmizdə Hərbi Qənimətlər Parkının açılışına kiminsə irad tutması gülünc və yersiz görünür.
Samirə SƏFƏROVA
