Azərbaycan xalqının dününcəsini, şüurunu formalaşdıran, dövlətimizin təməl prinsiplərini təşkil edən Azərbaycançılıq ideyası XIX əsrin ortalarından başlayaraq yeni inkişaf yoluna qədəm qoyub. Heç şübhəsiz ki, bu dövrdə Azərbaycançılığın önündə milli maarifçilərimiz gedirdi. Milli maarifçilik hərəkatının əsas qaynağına çevrilən bu müqəddəs ideologiya dövrün ədiblərinin, fikir adamlarının, mütəfəkkirinin yaradıcılığından işıqlı bir xəttlə keçir, onların əsərləri, məqalələri vasitəsilə xalqın yolunu, şüurunu işıqlandırırdı. Xalqımızın təşəkkül tarixi ilə yaşdaş olan Azərbaycançılıq məfkurəsi zamanın sınaqlarından adlayaraq günümüzə qədər gəlib çıxa və müstəqil Azərbaycan dövlətinin vahid ideologiyasına çevirilə bilib.
Azərbaycan tarixində XIX əsr maarifçilik hərəkatının xüsusi rolu olduğunu, milli maarifçilərimizin ana dilimiz, mədəniyyətimiz, xalqımızın savadlanması, maariflənməsi, məktəblərin, elm və təhsil ocaqlarının yaradılması uğurunda verdikləri mücadilələr danılmazdır. Azərbaycan xalqının mutərəqqi ziyalıları, mütəfəkkirləri, ədibləri dövrün böyük maarifçiləri xalqımızın milli şüurunun, düşüncəsinin “mürgüdən ayılması” üçün tarixə yazılan işlər görüblər. Bu gün xalq olaraq o görülən işlərin, çəkilən zəhmətlərin bəhrəsini görürük və o insanların ruhunu minnətdarlıqla yad edirik. Milli ədiblərimizin yaşadıqları dövrdə üzərilərinə düşən ən böyük missiya xalqın savadlanmasına, onun öz milli soy-kökünə sahib çıxmasına, ana dilinə, mədəniyyətinə, tarixinə şüurlu münasibət göstərməsinə nail olmaq idi.
XIX əsr maarifçiləri Azərbaycançılıq ideyasınının forma və biçimini xalqın savadlanmasında, elm-təhsilə yiyələnməsində görürdülər desək yanılmarıq.
Milli maarifçilik hərəkatının başında duran, bu müqəddəs yolu işıqlandıran mütəfəkkirlərimizin bədii-fəlsəfi, ictimai-siyasi görüşlərini tədqiq edən çağdaş alimlərimiz hesab edirlər ki, onların heç birinin “mən öz əsərlərimdə Azərbaycançılıq ideyasını tərənnüm etmişəm” iddiası olmayıb, sadəcə olaraq onlar öz əməlləri, əsərlərinin ideya və mahiyyətilə bu ideyanın daşıyıcısı, təbliğatçısı olduqlarını sübut ediblər.
“Azərbaycan” Universitetinin doktorantı, ədəbiyyat tədqiqatçısı Leyla Məmmədəliyeva bizimlə söhbətində bildirdi ki, Azərbaycançılıq xalqımızın vahid fikir ətrafında mənəvi birliyidir və bu mənəvi birlik məsələsi də XIX əsr maarifçilərimizin, ədiblərimizin yaradıcılığının əsas qayəsini təşkil edib. Marifçilərin əsas məqsədinin xalqın maariflənməsi, savadlanması olduğunu deyən L.Məmmədəliyevanın sözlərinə görə, onlar hesab edirdilər ki, yalnız bu yolla xalqımızı Çar Rusiyasının buxovlarından, tabeliyindən azad etməyə, Azərbaycan torpaqlarında müstəqil dövlət yaratmağa nail olmaq olar. O, qeyd etdi ki, Mirzə Fətəli Axundovdan (Axundzadə) tutmuş mollanəsrəddinçilərə, XX əsr ziyalılarına qədər hər kəsin əsas məqsədi, məramı Azərbaycan xalqının varlığını sübut etmək, xalqımızı mədəni, savadlı, öz dilinə, mədəniyyətinə sahib çıxan, eyni zamanda da dünya mədəniyyətinə bələd olan bir millət kimi yetişdirmək olub. Ana dilimizin Azərbaycançılıq ideyasının əsas qayəsini təşkil etdiyini deyən L.Məmmədəliyevanın fikrincə, XIX əsr ziyalıları dilimizin təbliğinə xüsusi əhəmiyyət verməklə onu xalqın içində ali məqamlara çıxarmağa cəhdlər edirdilər. Ali varlıq olan ana dilimizin başqa dillər işində öz yerini tutması üçün dövrün ziyalılarının mücadilələr verdiklərini qeyd edən ekspert bildirdi ki, onlar bunun üçün ana dilli məktəblərin açılamasına, dilimizdə qəzet və jurnalların çap olunmasına nail olmaq üçün müntzəm olaraq çara müraciətlət edirdilər. Onların bu israrlarının ilkin dövrlərdə çox zaman cavabsız qaldığını xatırladan L.Məmmədəliyevanın sözlərinə görə, onlar çıxış yolunu Azərbaycan dilində əsərlər yazmaqda, tamaşalar qoymaqda, xalqımızın folklor-etnoqrafik sərvətini təbliğ etməkdə görürdülər.
L.Məmmədliyeva qeyd etdi ki, Azərbaycançılıq anlayışı dövrün ziyalılarının əsərlərinin mayasını təşkil edirdi. Onun bildirdiyinə görə, Azərbaycan xalqının müstəqillik uğrunda ən yeni mübarizə tarixində Azərbaycançılıq ideologiyasının klassik bədii nəsrdə, poeziya və dramaturgiyada ifadəsi müasir araşdırmaçıların əsas tədqiqat mövzusudur. O, vurğuladı ki, görkəmli ədəbiyyatşünaslar - İsa Həbibbəyli, Bəkir Nəbiyev, Yaşar Qarayev, Akif Hüseynov, Əflatun Saraclı, Şamil Vəliyev, Ofelya Bayramlı, eləcə də digər alimlər XIX əsr Azərbaycan maarifçilərinin Azərbaycançılıq ideyasının təbliğində oynadıqları mühüm rolu əks etdirəm maraqlı tədqiqat nümunələri ortaya qoyublar. Müsahibimizin dediyinə görə, öz elmi nailiyyətləri ilə müasir tədqiatçılar üçün böyük məktəb rolunu oynayan populyar ədəbiyyat tənqidçisi, tədqiatçısı, mərhum professor Yaşar Qarayevin “Axundovla başlayan yaddaş - Azərbaycan türk intibahı”, “Nəsrin və səhnənin ağrı yaddaşı - Cəlil Məmmədquluzadə”, “Yaddaş özünü satirada dərk edir – Sabir” və başqa əsərləri klassik ədəbi məktəb sahiblərimizin Azərbaycançılıq ideologiyasının ifadəsinə çevrilmiş əsərlərinə məhz bu rakursdan yeni baxış hesab edilir və dəyərləndirilir.
Tədqiqatçının sözlərinə görə, Çar Rusiyası Azərbaycanı öz inzibati idarəetmə sisteminə daxil edərək, “Azərbaycan”, “azərbaycanlı” adını xalqın yaddaşından silməyə, “tatar” və digər qondarma adları yaddaşlara yeritməyə cəhdlər edir, bu məsələni durmadan təbliğ edirdi. L.Məmmədəliyeva deyir ki, Çar Rusiyası bu mənfur ideyasını həyata keçirmək üçün Azərbaycan torpaqlarını “ata mali” kimi parçalayır, ərazilərimizdə müxtəlif canişinliklər, qəzalar, quberniyalar yaradır, onlara qeyri-milli adlar verir, bununla da milli yaddaşımıza böyük zərbələr vururdu. “Əsas hədəf isə Azərbaycan xalqının və torpaqlarının əridilməsi idi. Çar Rusiyası Azərbaycan xalqının dilini, mədəniyyətini, milli düşüncəsini buxovlamağa çalışmaqla, torpaqlarımızı parçalamaqla öz mənfur istilaçılıq planlarını gerçəkləşdirirdi. Əlbəttə, bu uzun sürə bilməzdi. Çarın zülmü ərşə dayanmışdı. Xalq yeni nəfəsə, yeni milli mübarizlərə ehtiyac duyurdu. Artıq vədə yetişmişdi, milli maarifçilər ordusu meydana çıxmalı idi. Məhz bu dövrdə Azərbaycan maarifçiləri meydana çıxmağa başladı və qısa zaman ərzində xalqımızın milli maarifçilik hərəkatı formalaşdı. Maarifçilərimiz xalqımıza qarşı tətbiq edilən bütün mərhumiyyətlərə qarşı gizli və açıq şəkildə mübarizəyə başladı. Onlar öz ictimai-siyasi,ədəbi-fəlsəfi düşüncələrində, əsərlərində, bədii görüşlərində tarixi yaddaşımızın itməməsinə, daha doğrusu itirilməməsinə, ana dilimizin, milli-adət ənənələrimizin, folklorumuzun, milli mədəniyyətimizin, onun bütün qollarının yaşadılmasına, inkişafına çalışırdılar.
XIX əsrin maarifçilik hərəkatından danışırıqsa, burada birmənalı şəkildə Mirzə Fətəli Axundovun (Axundzadə) yaradıcılıq görüşlərinə, ictimai-siyasi, bədii-fəlsəfi düşüncəsinə də nəzər salmalıyıq. Milli dramaturgiyamızın banisi Axundov bu dövrdə Azərbaycan xalqının mütərəqqi ideallara inteqrasiyası baxımından böyük xidmətlər göstərib. O, Avropa dramaturgiyasından bəhrələnərək milli dramaturgiyamızı yaradıb, ana dilli ədəbiyyatımızın inciləri olan komediyalar yazıb. Bu komediyalarda milli həyatımızın gerçəklikləri, adət-ənələrimiz, ictimai davranış normalarımız əksini tapıb. Yüksək peşəkarlıqla maarifləndirmə işinin başında dayanan böyük mütəfəkkir xalqın milli mənlik şüurunun yüksəlişində və mütərəqqi ideallara yiyələnməsi məsələsində müstəsna rol oynayıb”.
Axundovun “Təmsilat” adı verdiyi komediyalarından, dövrün çox önəmli hadisələrindən bəhs edən ictimai-siyasi motivli “Kəmalüddövlə məktubları”ndan, “Aldanmış kəvakib” və başqa əsərlərindən nümunələr gətirən ekspert vurğuladı ki, ədibin bu əsərlərində xalqın milli taleyinə qlobal şəkildə yanaşmalar əks olunub.
Fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Vahid Ömərovun qənaətlərinə görə də, XIX əsrdə Azərbaycan mədəniyyətinin, azərbaycançılıq milli ideyasının inkişafında mühüm xidməti olan nəhəng şəxsiyyətlərdən biri M.F.Axundzadədir (Axundov) .
O, qeyd edir ki, akademik F.Qasımzadənin fikrincə, 50-60-cı illərin maarifçiliyi isə əvvəlki maarifçilikdən özünün daha mübariz və təsirli olması ilə, demokratik ideyalarla daha çox çulğalaşıb qarışması ilə, nəhayət, azadlıq hərəkat ilə bilavasitə bağlı olması ilə seçilir. “Bu sonrakı, kamil maarifçiliyin əsas fərqləndirici cəhətidir ki, öz əksini daha dolğun şəkildə M.F.Axundzadənin (Axundov) yaradıcılığında tapıb. Belə ki, XIX əsrin 50-60-cı illərində feodalizmin dağılması posesinin sürətlənməsi, xalq azadlıq hərəkatının genişlənməsi realist ədəbiyyatın inkişafını sürətləndirdi. Xalqın millətə çevrilməsi prosesi başladı. Xalq şüuru inkişaf edib milli şüura çevrilirdi. Milli şüurda ictimai həyata qarşı oyanan fəal münasibətin getdikcə artması ədəbiyyatın həyatla olan əlaqəsini möhkəmləndirdi. Ədəbiyyat həyat həqiqətini nisbətən daha geniş və daha dərindən əks etdirməyə başladı: onun mövzuları əhəmiyyətli dərəcədə ictimailəşdi. Ədəbiyyatın əsas aktual mövzuları feodal ətalət və süstlük, cəhalət və nadanlıq, gerilik və irtica, mənəvi boşluq, mütləqiyyət və zorakılıq əleyhinə mübarizə milli şüurun, milli ruhun dirçəldilməsi oldu.
Bu barədə M.F.Axundzadə özü yazırdı: “Məqsədim bundan ibarətdir ki, xalqın içərisində bütün siniflərə mənsub olan adamlar elmlərin və sənayenin tərəqqisinə nail olsunlar”. Onun vurğuladığına görə, M.F.Axundzadə öz ideya mübarizəsində təkamülə üstünlük verdiyini belə ifadə etmişdi ki, əsas məqsəd azadlıq və ədalət bayrağını yüksəklərə qaldırmaqda xalqa öz yaşayışının dinc yolla qurmağa, firəvan və xoşbəxt həyata gəlib çıxmağa imkan verməkdir. M.F.Axundzadə milli şüurun oyanmasında əsas əngəl olan müstəbid, zalım, despotik dövlət quruluşuna qarşı mübarizə aparırdı.
“M.F.Axundzadə dövlət məsələsində islahatlar yolu ilə əldə edilmiş xalq hakimiyyətini, onu daha da demokratikləşdirmək, parlament təsis etmək tərəfdarı idi” - deyə V.Ömərov qeyd edir.
Bu məsələ ilə bağlı F.Qasımzadənin əsərlərindən birində belə bir qeydlər var:”Onun dövlətdə yaratmaq istədiyi islahatlar cəmiyyəti dəyişdirmək, xalqı azadlıq və xoşbəxtliyə çıxartmaq məqsədi güdürdü. İstibdad quruluşuna qarşı tərəddüd etmədən amansız mübarizə aparmaq, çirkinlik və haqsızlıqların hökm sürdüyü feodalizmi ədalətli bir cəmiyyətlə əvəz etmək, xalqa siyasi, cismani və mənəvi azadlıq vermək, onu elm və mədəniyyətin nailiyyətlərilə tanış etmək, kütləni savadlandırmaq və tərəqqiyə çatdırmaq, xalqa səadət və xoşbəxtlik vermək Axundzadənin başlıca siyasi ideyalı mübarizəsinin əsas məqsədidir”.
V.Ömərov vurğulayır ki, M.F.Axundzadənin fikrincə, məhz bu ictimai-siyasi proseslərin reallaşması, son nəticədə, bütövlükdə, millətin milli şüurunun dirçəldilməsinə xidmət edə bilər: “Axundzadə bu ictimai-siyasi və fəlsəfi idealını “Kəmallüdövlə məktubları” traktatında və ondan sonra yazılmış məqalə və məktublarında əks etdirmişdir. M.F.Axundzadə mütərəqqi, ədalətli maarifçi hökmdar Yusif Sərracı “hakimiyyətə gətirməklə” cəmiyyəti islahatlar yolu ilə dəyişdirmək ideyasını müdafiə etmişdir.
XIX əsrin 60-cı illərində M.F.Axundzadə ədalətli hökmdar və parlament, habelə, konstitusiyaya əsaslanan geniş seçkili hakimiyyətin olması ideyasını irəli sürur, bu məsələdə xalqın fəal iştirakından, geniş rolundan danışırdı...”
Araşdırmalarımızdan, ekspert rəylərindən və klassik ədəbiyyat tədqiqatçılarının fikirlərindən belə qənaətə gəldik ki, XIX əsr maarifçilərinin, ədiblərinin, xüsusilə də yaradıcılığı, bədii-fəlsəfi, ictimai-siyasi görüşləri haqqında geniş məlumat verdiyimiz M.F.Axundovun (Axundzadə) Azərbaycançılıq ideyasının xalqımızın düşüncəsində, şüurunda özünə əbədi yer tutmasında müstəsna xidmətləri olub.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
