Yasamal rayon Heydər Əliyev Mərkəzində “Yuxarı Gövhərağa Məscidi” sənədli filminin təqdimatı keçirildi. Film Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin “Şuşa İli” çərçivəsində élan etdiyi xüsusi qrant müsabiqəsinin “İşğal dövründə Şuşanın mədəni irsinə vurulan zərərin araşdırılması” layihəsi əsasında hazırlanıb.
Filmin ssenari müəllifi AMEA-nın A.Bakıxanova adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı, Azərbaycanın İşğal olunmuş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctmai Birliyinin sədri Faiq İsmayılovdur. Qeyd edildi ki, Şuşa şəhərindəki Yuxarı Gövhərağa Məscidi erməni işğalı altında qalan digər məscidlərdən fərqli bir tale yaşayıb. Bu fərqlilik ona bütün zorakılıqlara müqavimət göstərərək yenidən həyata qayıtmasına səbəb oldu. Filmdə erməni vandalizminin törədildiyi anların görüntüləri nümayiş etdirilərək, məscidin həyatında baş verən vandallıqlar tamaşaçıya əyani olaraq çatdırılır.
Məscid 1992-ci ilin may ayının 8-dən 2020-ci ilin noyabr ayının 10-na qədər Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olubr. Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən, 1992-1994-cü illərdə tək şuşalıların deyil, bütün azərbaycanlıların inanc və etiqad yerinə çevrilən Yuxarı Gövhərağa məscidi məqsədli şəkildə dağıdılaraq yararsız hala salındı. Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Məscidin əsas binası və minarələri zirehli texnikaların atəşlərinə məruz qalaraq abidəyə ciddi ziyan dəymiş, Məscidin minarələri və pilləkənləri uçurdularaq yararsız hala salınmış, abidənin tavanı və daxili ətraf divarları üzərindən divar rəsmləri və divar yazıları silinmiş, binanın bütün daxili interyerinin ornamental bəzəkləri silinərək məhv edilmişdir.
Məscidin ətraf landşaftı daxili və xarici interyerindəki bəzəklər, məscid ətrafındakı qəbirlər və qəbir daşları məqsədli şəkildə erməni uşaqlarının əyləncə yerinə çevrilmişdi. Ermənistan Respublikasının müvafiq dövlət qurumları tərəfindən, azərbaycanlıların ibadət yeri olan Yuxarı Gövhərağa məscidinin rəsmi şəkildə təhqir olunmasına və tədricən dağıdılıb yox edilməsinə qərar verilmişdi.
Yuxarı Gövhərağa məscidi Ermənistan Respublikasının Silahlı qüvvələri tərəfindən işğal altında saxlandığı dövr ərzində ciddi dəyişikliklərə və təhqirlərə məruz qalmışdır. Məscidin bəzək əşyaları, texniki avadanlıqları, qurğuları, bərk və yumşaq inventarları qarət edilərək Ermənistan Respublikasına daşınmışdı.
Məscidin minarələri daxildən tamamilə sökülmüş, xaricdən atəşə tutulmuş, tavanı bir neçə yerdən uçurdulmuş, daxili tərtibatı, dizayn və divar yazıları pozulmuş, hücrələri və yardımçı otaqları uçurdulmuş, kommunal və kommunikasiya xətləri dağıdılaraq tamamilə yararsız hala salınmışdır. Məscidin daxili və xarici divarları üzərində erməni və rus dillərində Azərbaycan xalqına və millətinə qarşı alçaldıcı və təhqir edici ifadələr və sözlər yazılmışdı. Məscidin sağ və sol divarları ətrafındakı qəbirlər qazılmış, iki baş daşı sındırılmış, daşlar üzərində yazılan ayinlər sındırılaraq yox edilmişdi.
2018-ci ildə Ermənistan Hökuməti məsciddən öz siyasi məqsədləri üçün istifadə etməyə qərar verdi. Bundan az sonra Yuxarı Gövhər-ağa məscidindninin bərpa məsələsi ilə gündəmi zəbt etdi. Daim Azərbaycanın milli-mədəni dəyərlərini, geyimlərini, memarlıq sənətinin nümunələrini, inanc yerlərini, ibadət yerlərini, musiqi əsərlərini, musiqi alətlərini və digər sənət əsərlərini və tətbiqi sənət numunələrini, o, cümlədən folkloru, toponimləri, eləcədə tarixi əsərləri, yazılı nümunələrini birdəfəlik və ya tədricən yox edilməsini və ya mənimsənilməsini hədəf goturərən Ermənistan, işğal altında saxladığı Azərbaycanın bütün milli mədəni dəyərləri planlı və sistemli bir şəkildə məhv edilməsini və ya mənimsənilməsini həyata keçirən Ermənistanın bu əməli də vandallığın yeni bir nümunəsi idi.
Ermənilərin təmir məsələsini gündəmə gətirmələri Azərbaycan cəmiyyətində sual yaradırdı. Şuşa şəhərini etnik təmizləməyə məruz qoyan ermənilər, məscidi kimin üçün bərpa edirdilər? Orada kimlər ibadət edəcəkdi? Əslində Beynəlxalq hüquqa görə Konvensiyalara görə Yuxarı Gövhər-ağa məscidində aparılan təmir işləri növbəti vandal hadisədir. Ermənistanı bu addımı atmağa vadar edən səbəb olduqca sadə idi:
1.Ermənistan Hökuməti öz işğalçılıq siyasətinə haqq qazandırmaq;
2.Bu cür “humanist” fəaliyyətə görə müsəlman ölkələri xüsusi ilə qonşu İran Dövləti ilə əlaqələri daha da genişləndirmək, bunun da sayəsində İrandan daha çox yardımlar və ianələr qoparmaq.
Ermənilər heç vaxt İslam dini abidələrinə hörmətlə yanaşmayıblar. Onlar bu gün haqqında danışdıqları Yuxarı Gövhər-ağa məscidinin içərisini ayaqyoluna, ətrafını isə uşaqların əyləncə yerinə çevirmişdilər. Bəzi qəbir daşlarını sındırmış, qəbirlər ətrafında qazıntılar aparmışdılar. Bütün bu deyilənləri sübut edən dəlill və sübutlar filmdə kifayət qədər çoxluq təşkil edir.
Beynəlxalq hüquqa görə, işğal altında saxlanan ərazilərdəki tarix və mədəniyyət abidələrinin dağıdılması, bir yerdən başqa yerə daşıdılması, formasının dəyişdirilməsi və hətta icazəsiz bərpa və təmir işlərinin aparılması yolverilməzdir. Bu baxımdan Yuxarı Gövhərağa Məscidində aparılan təmir-tikinti və abadlıq işləri Beynəlxalq Hüquqla uzlaşmır, qeyri-qanuni fəaliyyət hesab edilir.
Beynəlxalq Hüququ və müvafiq Konvensiyaları ayaqları altına alan Ermənistan Şuşa şəhərindəki Yuxarı Gövhər-ağa məscidində təmir işləri aparmaq üçün İran və Qazaxstan Dövlətlərinin maliyyə dəstəyini qazanmağa nail oldu. Beləki Ermənistanın “Şərqin tarixi irsinin dirçəldilməsi” («Vozrojdenie vostoçnoqo istoriçeskoqo naslediə») fondunun təşkilatçılığı ilə Yuxarı Gövhər-ağa məscidində təmir işlərinə başladı.
Məsciddə təmir işlərinə 2017-ci ildə başlansada 2018-ci ilin yanvarında elan edildi. Təmir işlərinə İKOMOS – Ermənistan (İKOMOS-Armeniə) və İKOMOS – İran (İKOMOS-İran) təşkilatları arasında aparılan sövdələşməyə görə İrandan mütəxəsislər cəlb edildilər. Məscidin bərpa işlərinin maliyyəsini Qazaxstanın Forbes Kazakhistan (Forbes Kazakhstan) təşkilatı qarşıladı. Təşkilatın rəhbəri Kayrat Boranbaev Qazaxstanın çox nüfuzlu iş adamlarından sayılır. Onun rəhbərlik etdiyi təşkilatın Qazaxstanda, Belarusiyada və Rusiyada geniş şəbəkəsi mövcuddur.
Maraqlıdır ki, rus - erməni-fars mətbuatı o dövrdə Yuxarı Gövhərağa məscidini fars məscidi kimi təqdim edirdilər. Bu əslində bu dövlətlərin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə, Azərbaycanı dövlətçiliyinə hörmətsizlikdən başqa bir şey deyildi.
1954-cü ildə Haaqada qəbul edilmiş "Silahlı münaqişələr zamanı mədəni abidələrin qorunmasına dair Konvensiya" müharibə dövründə mədəni mülkiyyətə qarşı yönəlmiş vandalizm aktlarını qadağan etmək, mədəni mülkiyyətə qarşı yönəlmiş oğurluq, qarət və qanunsuz mənimsənilmənin istənilən formasını qadağan edir.
Filmə ilkin baxış zamanı Azərbaycanın məhşur simalarının münasibətləri olduqca maraqlı idi:
Azərbaycan Memarlar İttifaqının sədri. Şərq ölkələri Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının həqiqi üzvü və vitse-prezidenti, Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının (UNESKO) və Beynəlxalq Memarlar İttifaqının (UİA) professoru Elbay Qasımzadə: “...diqqətlə baxdım erməni cinayətlərinin sübutları burada yer alması diqqətəlayiqdir. Filmdə İranın yer almasıda diqqətəlayiqdir. Mən bu filmi müvafiq komisiyalara göndərəcəm Ermənistana qarşı Məhkəmə iddiası işlərinin hazırlanmasında istifadə etsinlər”.
"İRŞAD" İslam Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru, Dini İşlər üzrə Dövlət Komitəsinin keçmiş sədri, fəlsəfə elməri doktoru, professor Rafiq Əliyevin Yuxarı Gövhərağa Məscidi filmi ilə bağlı dedikləri: “...nümayiş etdirilən faktların hamısı yerində və tarixi aspektdən baxanda da olduqca dəyərlidir...”
“Virtual Qarabağ” sayıtının yaradıcısı və ideya müəllifi Nurəddin Mehtiyev : “...Dünya ictimaiyyətini Gövhər ağa ilə bağlı məlumatlandırmaq nöqteyi nəzərdən əhəmiyyətli bir baza film çıxıb ortaya. Mövzu dərin araşdırılır. Qəbir abilərinə qarşı vandalizm də diqqətə çatdırılır. Kadrlar yenidir. Təbriklər. Xeyrli uğurlu olsun. İngilis dilinə tərcüməsi daha əhəmiyyətli olar və aktualdır. Hər bir abidənin ayrılıqda tədqiqi yaxşı yanaşmadır”.
Bu fikirlər filmin press-relizində əks olunub. Hesab etmək olar ki, tədimatı keçirilən “Yuxarı Gövhərağa Məscidi” sənədli filmi həm erməni vandalizminin, həm də İranın yürütdüyü ermənipərəst siyasətin ifşa edilməsində xüsusi rol oynayacaq.
İradə SARIYEVA
