Bu günlərdə qaraçay-balkar (malkar) ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Muradin Ölməzin “Rənglənmiş oyuncaqlar” povesti nəşr olunub. “Nurlar” nəşriyyatında yazıçı Vaqif Sultanlının redaktorluğu və ön sözü ilə yayınlanan kitabı Azərbaycan türkcəsinə Bakı Dövlət Universitetinin professoru Sənan Səlcuq çevirib.
Xatırladaq ki, qaraçay-balkar ədəbiyyatında şair, yazıçı, dramaturq kimi tanınan Muradin Ölməz 20 mart 1949-cu ildə sürgündə - Qazaxıstanın Taldı Kurqan vilayətinin Ernazar aulunda doğulub, ibtidai təhsilini doğulduğu kənddə alıb. Sürgün həyatının ağır illəri onun uşaq dünyasında heç bir zaman unudulmayacaq silinməz izlər buraxıb.
1958-ci ildə balkar xalqının reabilitasiyasından sonra Muradin Ölməzin ailəsi doğma vətənlərinə - Kabardin-Balkar Muxtar Respublikasına dönüb. Gələcək yazar orta təhsilini Nalçik şəhərində tamamladıqdan sonra bədii yaradıcılığın sirlərinə yiyələnmək arzusu ilə imperiyanın paytaxtına yollanaraq, Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda təhsil alıb.
Muradin Ölməz ilk dönəmlərdən başlayaraq aktiv şəkildə bədii yaradıcılıqla uğraşmış, Gənc Yazıçıların VIII Ümumittifaq Konfransının (Moskva, 15-21 may 1984) iştirakçısı olub.
Ədəbiyyat sahəsindəki uğurlarına görə Kabardin-Balkar Respublikasının Dövlət mükafatına (2000) layiq görülüb. O, həmçinin, Beynəlxalq “Eurodram-2014” müsabiqəsinin və “45-ci paralel” (2016) Uluslararası Poeziya Marafonunun laureatıdır.
Muradin Ölməz “Qafqaz - dillərin dağıdır” Uluslararası Teatr Festivalının (Paris, 17-20 noyabr 2003) və X-XI Uluslararası Türk Xalqları Poeziya festivallarının (Bişkek, 2013, Kazan, 2015) iştirakçısıdır.
Ardıcıl bədii yaradıcılığa 1969-cu ildə başlayan müəllifin əsərləri janr, tür baxımından olduqca rəngarəngdir: şeir, poema, hekayə, povest, pyes, ədəbi tənqid, tərcümə, publisistika və s. Yazarın ədəbi-bədii yaradıcılığında janr əlvanlığı, həmçinin, mövzu-problem çeşidliliyinə və zənginliyinə imkan yaradıb.
Yaradıcılığında dram janrına xüsusi diqqət yetirən Muradin Ölməzin “Tahir və Zöhrə” pyesi Quzey Qafqaz Milli Teatrlarının II “Sərhədsiz səhnə” festivalında (Vladiqafqaz, 2002) tamaşaçıların ilgisini çəkmiş, ən yaxşı milli səhnə əsəri kimi dəyərləndirilib.
Müəllifin dramaturji yaradıcılığının seçilən örnəklərindən biri olan “Sükutun içi” pyesinin konflikti yüksək dağlıq ərazidə yerləşən balkar kəndlərindən birində yaşanan hadisələr fonunda cərəyan edir. Şəhərdə yaşayan uşaqların maddi problemlərini aradan qaldırmaq üçün yaşlıları doğma evlərini satmağa sövq edirlər. Pyesdə mürəkkəb dramatik münaqişə fonunda kimsəsiz qalan qoca çətin vəziyyətdə olan nəvəsinə kömək etmək üçün evini satmağı qərara alır və qocalar evinə köçür.
Bir neçə teatrda uğurla səhnəyə qoyulmuş “Sükutun içi” dramı Güney Rusiya Teatr Festivalında 2017-ci ilin ən yaxşı milli pyesi kimi xüsusi mükafata layiq görülüb.
O, orijinal bədii əsərlər yazmaqla kifayətlənməyib, tərcümə yaradıcılığı ilə də məşğul olub, İran şairi Ömər Xəyyamın “Rübailər” (2002) kitabını balkar dilinə çevirərək yayıb.
Bütövlükdə, iyirmidən artıq şeir və nəsr kitabının, on iki pyesin müəllifi olan Muradin Ölməzin əsərləri rus, fransız, türk, serb, xorvat dillərinə çevrilib.
Muradin Ölməzin yaradıcılığında uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı örnəklərin özəl yer tutması da diqqəti çəkir. Şübhəsiz ki, müəllifin uşaq ədəbiyyatına önəm verməsi təsadüfi səciyyə daşımır, mənsub olduğu xalqın gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıq duyğusundan qaynaqlanır.
Yazıçının Azərbaycan oxucularına təqdim olunan “Rənglənmiş oyuncaqlar” adlı uzun hekayəsi - povesti də uşaqlar üçün qələmə alınmış ən dəyərli örnəklərdən biridir. Burada balkar xalqının Sovetlər Birliyi dönəmində sürgünlə bağlı yaşamış olduğu dəhşətli faciələr bənzərsiz şəkildə bədii ifadəsini tapıb.
Kitaba “Sürgün həyatının ağrıları” adlı ön söz yazan Vaqif Sultanlı əsərlə bağlı düşüncələrini belə ümumiləşdirir: “Bədii konflikti xeyirlə şər, tarixlə çağdaşlıq, zülmlə ədalət arasında qurulmuş povestdə təsvir olunan olaylar yazıçı xəyalının məhsulu deyil, canlı müşahidədən doğan acı, kədərli gerçəklikdir. Lakin obrazlı şəkildə canlandırılan bu gerçəklik o qədər faciəvidir ki, onun real həyatda yaşana biləcəyi oxucuda heyrət doğurur.
Əsərin qısa, yığcam bölmələrdən oluşan süjet hörüyü bir tərəfdən balkar xalqının mənəvi-əxlaqi dünyasını, gələnəklərini aşkarlayır, qarşı tərəfdən sürgünün gizli, bilinməz, amansız gerçəkliklərini üzə çıxarır.
Yazıçı povestdə öz talesiz qəhrəmanlarının dili ilə dönəmin acılarını, ağrılarını elə ustalıqla yaradır ki, oxucu özünü təsvir olunan olayların içərisindəymiş hiss edir”.
Qeyd edək ki, müəllifin bəhs etdiyi hadisələrin canlı şahidi olması, sürgünün bütün ağrılarını, əzablarını canında, varlığında hiss etməsi mətnin reallığını, inandırıcılığını, həmçinin, təsir gücünü xeyli dərəcədə artırıb.
Əsərdə süjet boyu hadisə və epizodlar dəhşət, zorakılıq, faciə, qırğın, qan və ölümlə müşayiət olunmaqdadır. Şübhəsiz ki, uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş bədii mətnlərin bu səpkidə işlənilməsi böyük ustalıq tələb edir. Povest kədərli sonluqla bitsə də, hadisələrin ümumi ahəngində işığın, aydınlığın işartıları da duyulmaqdadır.
İradə SARIYEVA
