Əziz könül dostlarım, izn versəz, sizlərlə bir balaca həsbi-hal edib qəlbdən-qəlbə sirrimizi, sözümüzü bölüşək. Sirr deyəndə, bizim nə sirrimiz olacaq e? Ötənlərdən-keçənlərdən danışaq. Düşündüm ki, zəmanəmizdə danışmağın belə tərzi qısalıb. Hər nə isə çox dərinə getmədən mətləbə yaxınlaşaq. Mən sizin həqir və fəqir sirdaşınız, sizə bir sirr açım. O elə bir sözdür ki, içi özümü, çölü də özgələri yandırır. Əziz oxucum, bu gün sizinlə xortdandan danışmaq istəyirəm. Ancaq bir məsələ var. Qorxuram ki, mənə inanmayıb yazımı da bir kənara atasınız. Onu da düşünərək qərara gəlirəm ki, and içəm. Hə, bax əsas iş də elə bu məqamda qarışır. Dilimə and gələndə bayaqdan dilimdən düşməyən xortdanın surəti gəlib durur gözümün qabağında. Adama deyərlər, sən heç ömründə xortdan görmüsən? Əsas maraq doğuran məqam da budur. Mən onu görməmişəm. Düzünə qalsa, heç görmək də istəmirəm. Amma xəyal qurmaq da pulla deyil ki? Bəli, xəyal dünyasından əl çəkib gerçək aləmə qədəm qoysaq, and içməkdən danışdığımızı xatırlayarıq. Ha fikirləşirəm, ağlıma yalnız onun içdiyi andlar gəlir. Andlar deyəndə ki, heç onlar da bir işə yaramır. Əlbəttə yaramaz. Çünki, deyirlər ən çox and içənlər ən çox yalan danışanlardır. Yox, elə bilərsiniz mən xortdana yalançı dedim. Əsla demərəm, nə həddimə...
Deyirəm, görəsən o dərman üçün ki, xortdan ölkəni qarış-qarış ayaqlamışdı, onu bizim zəmanəmizdə də hazırlaya bilən varmı? Əgər o qarışımla 40 gün - 40 gecə uyuyub aləmi-röyada bizə maraqlı olan sirlərə agah olmaq imkanı verilsəydi nələr olardı? Cavablar çox, lakin əsas mətləbi və nəticəni bilən yox. Əziz oxucum, deyirik ki, texnologiya əsridir. Özümüzü öyürük ki, biz çox şeyi bilirik. Heç bizi də qınamaq olmur e vallah. Bax üz tanıma desən bizdə, qocalandaki simamızı bilmək desən bizdə, yer-yurd axtarma, məkan bəlləmək desən, o da bizdə. Amma yenə o dövrün inkişafına çata bilmirik. Deyin görüm hansı birimiz əjdahanı görüb onun əzabına şahid olmuşuq? Hansımız ətrafımızda olan birini ifşa etmək üçün belə qüsursuz səmimiyyətə sahib olmuşuq? Heç birimizdə 40 gün-40 gecə ağzı bağlı sandıqda yatmaq cəsarəti də yoxdu. Əslində bəlkə elə həmin yoxdular bizdə olan varları üzə çıxaran ən güclü vasitədir. Bu mövzuda isə bizim ən böyük varımız Haqverdiyev adı və imzasıdır. Bir əsrin sakini olub özündən sonra gələn əsrlərə dirijorluq etmək. Bu, insan zehnini aşan bir qavram və ya sirri-xudadır. Bəlli bir məsafəlik yolu bir neçə günə faytonla gedildiyi, məlumat axınının çox ləng olduğu bir zamanda el deyimini qələmindən səpilən nurun parıltısı ilə çıraqban edib. Daha doğrusu bu aydınlığı ilə insanların çöhrəsinə həbs olan zülm və zillət pərdəsini dağıdıb. O “Yeyərsən qaz ətini görərsən ləzzətini” deyərək dövrün eybəcərliklərini ilmə-ilmə toxuyaraq ifşa edib. Bəxtsiz dediyi cavanın simasında böyük bir millət əks olunub. Əslində dağılan o tifaq bir ailəyə deyil ümumilikdə cəmiyyətə işarə olub. “Mən faytondan düşüb gecələyəcəyim evə sarı gedəndə evin sahibi pəncərəyə nərdivan dayadı. Niyəsini soruşanda dedi: Bizim buralarda oğruların əlindən evlərin pilləkənləri olmur”. İlk baxışdan necə gülüşdoğuran bir hadisə? Amma əslində isə insanın oturub hönkür-hönkür ağlayası gəlir. Tiflisdəki ağ molla təmizliyindən alıb bu ləqəbi buna nə şübhə? Əslində toxunulası məqamların, trajikomik hadisələrin sayı o qədərdir ki, insan heç bilmir hardan başlasın, harada da qurtarsın. Maraqlısı burdadır ki, Haqverdiyevin toxunduğu hər məqamın təməlində bizim nəticə çıxarmamağımız vəya oxuyub başqasını görməyimiz dayanır. Görəsən o və onun sələf vəya xələfləri bütün bu mətləblərə toxunanda biz, bizə qədər yaşamış əcdadlarımız və bizdən sonra gələn nəsillər cüzi də olsa nəticə çıxarsaq nələr dəyişərdi? Hə bax indi də sənin səsini ekranın o tayından eşidirmiş kimi oluram əziz oxucum. Deyirsən onda dünya mənasız olardı? Bəlkə də sən haqlısan. Mənim həddim də deyil sənə irad tutum. Ancaq bir onu bilirəm ki, biz öz dəyərlərimizi yetərincə tanımağa, öyrənməyə və tanıtmağa səy göstərmirik. Bu gün yubiley ili ilə əlaqədar olaraq Əbdülrəhimbəy Haqverdiyev haqqında görülən işlər. Əslində rəsmiyyətə xatir olmamalıdır. İndi düşünürsən ki, niyə özünü demirsən? İnan əziz oxucum mən hər cümləmin mayasında özümü tənqidlə başlayıram. Bizim ədəbiyyatımızı, mədəniyyətimizi, musiqimizi, adət-ənənələrimizi səthi bilməyə ixtiyarımız yoxdur. Çünki, bizim damarlarımızdan axan qanın hər zərrəsində milli-mənəvi dəyərlər bərq vurur. Bu gün klassikləşən adların hər biri dünya sənət xəzinəsinə daxil olur. Bizim fəxr edə biləcəyimiz səbəblər çox, bunları düşünməyə ayırdığımız zaman isə əfsuski, yoxdur. Molla Pənah Vaqifin misrasında dediyi kimi
“Bizim evdə axta zoğal da yoxdur” .
Bu şeir nümunəsinə görə xan onu bəyənib yanına çağırır. Əbəs yerə demirlər ki, “hər oxuyan Molla Pənah olmaz” ?
Dünyanın öz mizanı və qanunu var, bu axından çıxmaq və ya onu dəyişmək çoxlarının arzusu olur. Ancaq arzu həqiqət qarşısında sakitcə durub baxır. Ədəbiyyat adlı təxəyyül aləminin əsil həqiqəti olan Əbdülrəhim bəy Haqverdiyev dühasının gücünə mat qalan sonsuzluğun özü kimi.
Bağışlaxortdan lələ səninlə başladığım söhbətdə sənə az yer ayırdım. Daha doğrusu səndən daha maraqlı mövzuların varlığını elə sənin sayəndə anladım. Buna görə sənə təşəkkür düşür. Bir də ən böyük təşəkkür bizə bizi tanıtdığın üçün düşür sənə. Amma sənə yaşa. Var ol kimi alqış dolu nitqlər söyləməyəcəm. Yox ol xortdan qoy həyatımızda hurilər, pərilər qanad çalsın.Amma o, həyatın kin qazanında qaynayıb cadular, tilsimlər aləmi ilə dostluq edən “Pəricadu” deyil saf məramlı, təmiz qəlbli adı ilə ruhunun ahəngində yaşayan əsil pəri olsun.
Rəfiqə RAFİQQIZI
Mədəniyyət Üzrə Elmi-Metodiki və İxtisasartırma Mərkəzinin əməkdaşı
