Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə 2021-ci il Azərbaycanda “Nizami Gəncəvi İli” elan olunub. Ölkə başçısının imzaladığı Sərəncamla 2021-ci ilin “Nizami Gəncəvi İli” elan edilməsi həm dövlətin Nizami irsinə bəslədiyi qayğı və diqqətin təzahürüdür, həm də Nizamişünaslıqda yeni dövrün başlanmasıdır.
Bu, Nizami irsinin yenidən tədqiqata cəlb edilməsi, əsərlərinin yenidən tərcümə olunması üçün imkanlar açır, ədəbiyyatşünasların, Nizamişünasların, dilçilərin, şərqşünasların qarşısına çox mühüm vəzifələr qoyur ki, onlar Nizamini olduğu kimi bizə və dünyaya təqdim etsinlər. Nəzərə alsaq ki, dahi Azərbaycan şairi, mütəfəkkiri Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”si (“Beşlik”) Sovet dövründə tərcümə edilib və mütəxəssislərin də qeyd etdiyi kimi, tərcümələrdə də kifayət qədər qüsur, nöqsan, sovet ideologiyasının ruhuna uyğun təhrif var.
Çağdaş mütəxəssislərin əksəriyyəti qeyd edir ki, Nizami Gəncəvi əsərlərinin, xüsusən “Xəmsə”yə daxil olan poemaların Azərbaycan dilinə tərcüməsi zaman-zaman müzakirə və mübahisə obyekti olub, çeşidli tənqidlər təkcə Nizami əsərlərinin poetik çevirmələrini deyil, sətri (filoloji) tərcümələrini də əhatə edib.
Tədqiqatçılar N.Gəncəvinin fars dilində yazdığı “Sirlər xəzinəsi” (tədqiqatçılar əsərin 1174-1175-ci illərdə yazıldığını ehtimal edirlər) məsnəvisini Azərbaycan dilinə Süleyman Rüstəm, Abbasəli Sarovlu və Xəlil Rza Ulutürkün tərcümə etdiyini qeyd edirlər.
Nizami Gəncəvinin 1180-ci ildə yazdığı və “Xəmsə” toplusuna daxil olan ikinci poeması - “Xosrov və Şirin”i də Azərbaycan dilinə tərcümə edənləri araşdırdıq. Yazılı məlumatlara görə, 1940-cı ildən etibarən Nizaminin əsərlərinin Azərbaycan dilinə tərcümə olunmasına başlanıb. Nizaminin ən mühüm əsərlərindən biri olan “Xosrov və Şirin” mənzum romanının azacıq ixtisarla mənsur tərcüməsi (Əvəz Sadıqovun tərcüməsində) daha tez hazırlandı və bu tərcümə eyni adla ilk dəfə 1941-ci ildə “Azərnəşr” tərəfindən çap olundu. Bu, sadəcə, sətri yox, mənsur roman şəklinə salınmış bir tərcümədir. Bu tərcümədə Əvəz Sadıqov bəzi mürəkkəb obrazları ixtisar edib, bununla da poemanın tərcüməsində müəyyən dərəcədə sərbəstliyə yol verib, onu hekayə şəklinə salıb.
“Xosrov və Şirin”in Azərbaycan dilinə poetik tərcüməsi Rəsul Rzaya tapşırılıb, əsəri fars dilindən Səid Mirqasımov sətri tərcümə edib. Şair Rəsul Rza həmin sətri tərcümə əsasında poemanı Azərbaycan dilində nəzmə çəkib, 1947-ci ildə ilk dəfə olaraq azərbaycandilli oxucuya çatdırıb. Əsər əruz yox, heca vəznində nəzmə çəkilib. Tərcümə elmi-tənqidi mətn yox, əldə edilən adi bir nüsxə əsasında olduğuna görə burada bir sıra təhriflərə və ilhaqlara da yol verilmişdi. Əsrlər boyu katiblər tərəfindən baş verən xətalar da tərcüməyə daxil edilib. Əsər yubiley tədbirləri münasibətilə tələsik hazırlandığından, burada külli miqdarda səhv tərcüməyə, ciddi təhriflərə də yol verilib. Bəzən də orijinalın bir misrası iki, yaxud üç misrada tərcümə edilib ki, bu da əsərin həcminin artmasına səbəb olub. Bütün bu fikirlər ədəbiyyatşünasların qeydlərindən götürülüb.
Nizami Gəncəvinin 1188-ci ildə fars dilində yazdığı “Leyli və Məcnun” poemasını isə fars dilindən rus dilinə tam prozaik tərcüməsini Rüstəm Əliyev yerinə yetirib, poemanın Azərbaycan dilinə tam bədii tərcüməsi Səməd Vurğun tərəfindən həyata keçirilib.
N.Gəncəvinin 1197-ci ildə yazdığı “Yeddi gözəl” (“Haft Peykar”) poemasının Azərbaycan dilinə ilk tərcüməçisi Xəlil Rza Ulutürkdür.
N.Gəncəvinin 1200-1203-cü illərdə yazdığı “İsgəndərnamə” poemasının fars dilindən “Şərəfnamə” hissəsini Abdulla Şaiq, “İqbalnamə” hissəsini isə Mikayıl Rzaquluzadə tərcümə edib.
Bu tərcümələrdə kifayət qədər qüsur olsa da, bunları qeyd etməklə böyük sənətkarlarımızın fəaliyyətinə, zəhmətinə qətiyyən kölgə salmaq niyyətində deyilik, onlar öz üzərlərinə düşən işi dövrün, zamanın tələblərinə uyğun görüblər. Əsas məsələ odur ki, bu əsərlərin tərcüməsinə yenidən baxılmalı və proses həyata keçirilməlidir.
Səadət Şıxıyeva: “Bu iş ciddi nəzarətə götürülməli və uzun müddət ərzində - təqribən 3-4 il boyunca bir tərcümə qrupu tərəfindən icra olunmalıdır”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Səadət Şıxıyeva “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sinə daxil olan əsərlərin yenidən tərcümə edilməsinə ciddi zərurət var. S.Şıxıyevanın sözlərinə görə, ilk tərcümələrdə kifayət qədər nöqsan var ki, bunlar hamısı yeni tərcümələr vasitəsilə aradan qaldırılmalıdır: “... İstər sətri, istərsə də mənzum tərcümədə nöqsanlar var. “Xəmsə” Nizaminin şəxsiyyətini, dünyagörüşünü özündə ehtiva edən bir möhtəşəm əsərdir. Əgər əsər təhrifli tərcümə olunarsa, oradakı fikirlər Nizaminin deyil, tərcüməçinin fikri olmuş olur. Mənzum tərcümə edənlərin içərisində farscanı bilənlər olub. Sətri tərcümələri edənlər də dili bilib. Amma məsuliyyətsiz yanaşma, tələsiklik və sair də olub”.
“Belə çıxır ki, biz onda Nizamini tam olaraq öyrənməmişik, tərcümə etməmişik” - deyə ekspertdən soruşduqda onun cavabı belə oldu: “Bəli, tam öyrənilməyib. Tərcümə nöqsanları da var. İndiyədək ciddi araşdırmalar olub. Onlar farsca orijinal əsasında yazılıb. Amma sovet ideologiyasının məhdud yanaşma tərzi Nizamini olduğu kimi görməyə imkan verməyib”.
Bu gün Azərbaycanda Nizami Gəncəvinin əsərlərini yazıldığı orijinal dildən ana dilimizə çevirmək gücündə, potensialında olan mütəxəssislərin olub-olmadığına gəlincə, S.Şıxıyeva bildirdi ki, mütəxəssislərimiz var, sadəcə, keyfiyyətli tərcümə işi bir illə başa gələ bilməz: “Bəli, mütəxəssislərimiz var. Amma bu iş ciddi nəzarətə götürülməli və uzun müddət ərzində - təqribən 3-4 il boyunca bir tərcümə qrupu tərəfindən icra olunmalıdır. Yoxsa ki, illik hesabatlar verməklə keyfiyyətli iş ortaya qoyula bilməz. Bu işi təkcə tərcüməçinin öhdəsinə qoymaq olmaz. Bu işdə ciddi redaktora da ehtiyac var. O, mətni əsli ilə tutuşdurmaqla razılığını verəndən sonra mətn nəşr oluna bilər”.
Kənan Hacı: “Nə qədər sərt səslənsə də, həqiqət budur ki, poetik tərcümələrdə Nizamidən əsər-əlamət yoxdur”
Tanınmış yazıçı-publisist, tədqiqatçı Kənan Hacının fikrincə də Nizaminin “Xəmsə”sinə daxil olan əsərlərin hamısı yendiən tərcümə edilməlidir: “Əvvəlcə onu deyim ki, biz Nizami ilə bağlı çox iş görməliyik. Nizami Beynəlxalq Ədəbiyyat Festivalı keçirilə, Nizami ədəbiyyat mükafatı təsis edilə bilər. Bütün vikimənbələrdə Nizami fars şairi, İran ədəbiyyatının nümayəndəsi kimi təqdim olunur. Biz Nizamini lazımi səviyyədə dünyaya təqdim edə bilməmişik. Bu istiqamətdə konseptual işlər görülməlidir. Nizaminin adına layiq çoxseriyalı bədii film çəkilməli, tamaşalar hazırlanmalıdır. Televiziyada Nizami ilə bağlı ciddi verilişlər hazırlanmalıdır, Nizamişünaslar ayrı-ayrılıqda onun əsərlərini şərh etsələr, çox gözəl olar. Bu həm də Nizamini geniş miqyasda xalqa, xüsusən də gənclərə daha dərindən tanıtmaq baxımından faydalı olar. Nizaminin həyatının, yaradıcılığının elə məqamları var ki, hələ də araşdırılmayıb. Bu sahədə xeyli tədqiqat aparılsa da, xeyli boşluq var. Bu sahədə ciddi işlər görülməlidir. Biz Nizami Gəncəvinin yubileyini böyük bir ədəbiyyat bayramına çevirə bilərik. Yüksək qonorar müqabilində hansısa yazıçımıza Nizamilə bağlı bədii roman, yaxud dram əsəri sifariş oluna bilər. Bədii düşüncəmizdə Nizami konsepsiyası daha geniş miqyasda oturuşmalıdır”.
K.Hacı vurğuladı ki, Nizami haqqında fikir bildirmək həddindən artıq məsuliyyətli bir işdir və bu barədə mütəxəssislər, Nizamişünaslar, Nizamini orijinalda oxumuş adamlar daha geniş danışa bilər. “Nizami haqqında fikir bildirmək həddən artıq məsuliyyətli bir işdir. Çünki Nizami təkcə bizim xalqa məxsus deyil, dünya ədəbiyyatı xəzinəsini əsərlərilə zənginləşdirmiş böyük dühadır. Dünya təcrübəsinə nəzər salsaq, görərik ki, bütün klassiklərin əsərləri müxtəlif tərcümanlar tərəfindən dəfələrlə öz dillərinə tərcümə olunub. Homerdən tutmuş, Şekspirə, Servantesə qədər. Nizaminin əsərləri bizim dilə sovet dövründə tərcümə olunub. O tərcüməçilərin də heç biri fars dilini bilməyib. Mən XX əsrdə yaşamış klassik şairimiz, Əliağa Vahidin ustadı olmuş Məşədi Azər haqqında araşdırmalar aparanda maraqlı məqamla rastlaşdım. Məşədi Azər fars, ərəb dillərini mükəmməl bilirmiş. Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov xatirələrində yazır ki, Nizaminin “Xəmsə”si 40-cı illərdə bizim dilə çevriləndə Süleyman Rüstəmlə Məmməd Rahim onun köməyindən tez-tez faydalanırdılar. O, Nizaminin dərin mənalarla dolu şeiriyyətinə o qədər yaxından bələd idi ki, hansı misranın hansı mahiyyət daşıdığını bilirdi və poemaları sətri tərcümə edərkən bunları səbrlə onlara izah edirdi ki, təhrifə yol verməsinlər. Sonra maarifçi-pedaqoq Əhəd Cəmilzadənin xatirələrini oxudum. Orada müəllif yazır ki, Nizaminin 800 illiyi ilə bağlı qərar verilmişdi. Bu münasibətlə tərcüməçilər qrupu yaradılmışdı. Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Məmməd Rahim, Rəsul Rza və başqaları bu işə cəlb olunmuşdu. “Xəmsə”nin Azərbaycan dilinə tərcüməsində Məşədi Azər böyük əmək sərf etmişdi. Xüsusi qeyd edir ki, mən bunun canlı şahidiyəm. Bu xatirələr Məşədi Azərin “Seçilmiş əsərləri”nə daxil edilib. Sonra mən bu faktlardan “Məşədi Azər təzkirəsi” kitabında istifadə etdim. Yeri gəlmişkən, Azər Firdovsinin “Şahnamə”sindən də bir neçə fəsli bizim dilə tərcümə edib. Amma təəssüf ki, onun adı heç yerdə qeyd olunmayıb. Hələ uşaq ikən “Sirlər xəzinəsi”ndən bəzi məqalatları anam mənə oxuyardı. O vaxtdan Nizami sözünə qarşı məndə bir xof, həyəcan vardı. Sevgidən yaranan o doğma hissdə hələ də xof, həyəcan qalır. Bu gün də Nizamini oxuyanda o həyəcan içimi bürüyür. Nizaminin söz kimyagərliyi adamı sehrləyir. Sonra mən Nizamini filoloji tərcümədə oxudum və poetik tərcümələrlə müqayisədə yerlə göy qədər fərq gördüm. Nə qədər sərt səslənsə də, həqiqət budur ki, poetik tərcümələrdə Nizamidən əsər-əlamət yoxdur, bu mətnlər ciddi xətalarla doludur. Nizami çoxqatlı şair olduğundan, tərcüməçilər onun endiyi dərinliyə enə bilməyiblər. Görünür, Nizamini olduğu kimi yox, sovet ideologiyasına sərf edən formada təqdim etmək tələb olunurmuş. Təsəvvür edin ki, Heydər Hüseynov kimi böyük alim “XIX əsr Azərbaycan ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən” kitabında Nizamini idealizmə aludə olmaqda günahlandırır və yazır ki, o, yəni Nizami elmin və incəsənətin inkişafının təməli olmuş faktorları başa düşmürdü. Az qala, Nizamini ateist kimi təqdim edir. Dövrün qadağaları Heydər Hüseynovu məcbur etmişdi ki, Nizamini bu cür təqdim etsin. Nizamidən materialist şair düzəltmişdilər. O dövrün Nizamilə bağlı tədqiqatlarına nəzər salın. Nizami tamamilə yanlış yöndən araşdırılıb. Sözsüz ki, sovet təbliğatının icazə verdiyi kriteriyalarla Nizami tərs mütənasib idi və nəticədə tərcümələr də şikəst halda ortaya çıxdı. Məhz bu baxımdan düşünürəm ki, Nizami fars dilini bilən mütəxəssislər tərəfindən yenidən dilimizə tərcümə olunmalıdır. Bu işi görənlərdən biri də Mircəlal Zəkiyev idi. O, Nizamini farscadan tərcümə edirdi. “Sirlər xəzinəsi”ni tərcümə edib, hətta kitab halında da nə vaxtsa çap olunub. Nizami bu əsəri səri bəhrində yazıb, Mircəlal o bəhri qorumaqla mənanı da saxlamağa çalışıb. Süleyman Rüstəmin tərcüməsi ilə onun tərcüməsini tutuşdurun, görün nə qədər fərq var. Təəssüf ki, o da bu yaxınlarda dünyasını dəyişdi. Onunla uzun illər ünsiyyətimiz olmuşdu, son dərəcə zəngin kitabxanası, arxivi vardı. Ərəb-fars dillərini əla bilirdi. Şərq ədəbiyyatını orijinalda oxuyurdu. Nizamini, Füzulini mənə sevdirən alimlərdən biri də o idi. Nizamini orijinalda oxuyub xırdalıqlarına qədər şərh edirdi. Hərtərəfli biliyə malik bir insan idi, sözün əsl mənasında, fədai idi bu adam. Ömrünü bu işə sərf etmişdi. Yeni nəşrlərdə onun tərcümələrindən də istifadə etmək olar. Heyif, çox heyif ki, qədri-qiyməti bilinmədi bu adamın…” - deyə K.Hacı vurğuladı.
İradə SARIYEVA
