Son illər Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində arxeoloji qazıntılar aparılır. Uzun illər sönük vəziyyətdə olan bu sahənin hazırkı nailiyyətləri kifayət qədərdir. Bu gün arxeoloqlarımızın həyata keçirdiyi qazıntı işlərində xarici təşkilatlar və mütəxəssislərlə birgə əməkdaşlıq faktları da mövcuddur.
Azərbaycan, bütün dövrlərdə olduğu kimi, indi də dünya mütəxəssislərinin diqqət mərkəzindədir. Bununla paralel olaraq, ölkəmizə gələn xarici turistlər üçün də arxeoloji abidələrin maraqlı olması şübhə doğurmur. Bu halda nə etməliyik ki, turistlər arxeoloji abidələrimizə daha böyük maraq göstərsinlər?
Məlum olduğu kimi, dünyanın bir çox qədim mədəniyyətə malik olan ölkəsində arxeoturizm xüsusi inkişaf etdirilir. Bu həm ölkənin maddi mədəniyyət sərvətini dünyaya tanıdır, həm də dövlət büdcəsinə gəlir gətirir.
Qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində arxeoloji qazıntılar aparılır və bu qazıntılar zamanı olduqca dəyərli, qiymətli materiallar üzə çıxır.
Ekspetlərin fikrincə, bu gün arxeoloji qazıntılar aparılan ərazilərdə səyyar muzeylər təşkil etmək, turistləri birbaşa qazıntı aparılan ərazilərə aparmaq və yerindəcə eksponatlarla tanış etmək olar. Bunun böyük fayda verəcəyini düşünən mütəxəssislər hesab edirlər ki, turizmin bu sahəsinin inkişafı çox mühümdür.
“Bu layihənin həyata keçirilməsi və turistlərin bura cəlb edilməsinin təşkili...”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fərhad Quliyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, mütəxəssislər bir neçə dəfə bu təkliflə çıxış ediblər. “Ölkədə arxeoturizmin inkişaf etdirilməsi üçün bir neçə istiqamətdə fəaliyyət göstərmək olar. Birinci istiqamətlərdən biri də məhz bölgələrdə olan çox maraqlı, əhəmiyyətli arxeoloji abidələrlə bağlıdır. Uzunmüddətli tədqiqatlar nəticəsində üzə çıxan və mühüm əhəmiyyət kəsb edən həmin abidələrin ətrafında müəyyən kiçik infrastrukturlar yaratmaqla ora turistləri cəlb etmək mümkündür. Həmin abidələrə turistlərin ziyarətini təşkil etmək olar. Dünya təcrübəsində bu var ki, uzunmüddətli öyrənilən, tədqiq edilən müxtəlif dövrlərə aid, elm üçün əhəmiyyətli olan, yaxud özündə maraqlı arxitekturanı ifadə edən arxeoloji abidələrə bu cür ziyarətlər təşkil edilir. Amma bu işlərin həyata keçirilməsində bir məsələ var. Bunun üçün çox böyük maliyyə tələb edən layihənin əvvəlcədən hazırlanaraq gündəmə gətirilməsi vacibdir. Çünki bəzən bəzi adamlar bundan sui-istifadə edirlər”.
F.Quliyev qeyd etdi ki, bu məsələdə Türkiyə təcrübəsinə diqqət yetirsək görərik ki, orada bu işə çox kiçik layihələrlə başlayırlar. Müsahibimiz qeyd etdi ki, bura kiçik muzeylərin açılması və s. daxildir. “Məsələn, hər il həmin abidənin ətrafında bir yeni ekspozisiya quraşdırılır, yeni infrastruktur yaradılır və proses ildən-ilə davam etdirilərək böyük layihəyə çevrilir. Həmin abidənin ictimailəşməsi, turizm potensialının ora cəlb edilməsi üçün sonradan ortaya möhtəşəm bir layihə çıxır. Yəni birdən-birə böyük maliyyə qaynaqlarının axtarılması bu gün mümkün deyil. Heç dünya praktikasında da bu çox aktual deyil.
Soruşursunuz ki, indiyə qədər bu məsələnin reallaşmasına nə mane olub? Bu məsələnin necə həll edilməsinə diqqəti cəlb etmək istəyirəm. Biz təklif edərdik ki, bu layihələr daha çox mütəxəssislərlə razılaşdırılmaq şərtilə, eyni zamanda, Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun və Mədəniyyət Nazirliyinin rəyi əsasında yerli icra strukturları tərəfindən gerçəkləşdirilsin. Yəni bölgələrin icra strukturlarının müəyyən iş adamlarını bu işə cəlb etməklə, yaxud büdcədən kənar mənbələrdən vəsaitlər əldə etməklə həmin bölgələrdə aşkar olunmuş, öyrənilmiş arxeoloji abidələrin ətrafında bu işləri həyata keçirməsi mümkündür. Bizdə isə belədir ki, sanki hamı Bakıdan göstəriş gəlməsini, bu işə büdcədən vəsait ayrılmasını gözləyir. Bu da problemin həllində çətinliklər yaradır. Yerli icra strukturları gözləyirlər ki, ya Mədəniyyət Nazirliyindən, ya da digər qurumlardan bölgə üçün turizm baxımından əhəmiyyətli olan bu layihələrə vəsait ayrılsın. Bəli, çox vaxt bu işə böyük vəsaitlər ayrılır. Son illərin təcrübəsi onu göstərir ki, turistlər daha çox mahiyyət etibarilə maraqlı olan abidələri ziyarət edirlər. Burada heç də təmtəraqlı infrastrukturun yaradılmasından, böyük restoranların, 5 ulduzlu otellərin tikintisindən söhbət getmir. Sadəcə olaraq, turistin abidə ilə tanış olması üçün maraqlı ekspozisiya təşkil olunmalıdır ki, o, ekspozisiya ilə tanış olsun. Və orada onların istirahətinin təşkil olunması üçün minimim tələblər var ki, onlar reallaşmalıdır. Sonradan böyük layihələrə çevriləcək bu cür layihələri bölgələrin icra strukturları həyata keçirə bilərlər”.
O qeyd etdi ki, maddi-mədəni abidələrin qorunması, yaşadılması, təbliği ilə bağlı ən mükəmməl konsepsiya Türkiyəyə məxsusdur. Onun sözlərinə görə, arxeoloji abidələrin ətrafında kiçik muzeylərin təşkil edilməsi çox yaxşı təklifdir: “Bu layihənin həyata keçirilməsi və turistlərin bura cəlb edilməsinin təşkili baxımından çox ciddi və önəmli vəzifə kimi icra strukturlarının qarşısında durur. Bu layihələr yerli icra hakimiyyəti başçılarının dəstəyilə reallaşa bilər. Yəni Mədəniyyət Nazirliyi və digər qurumlar da onlara dəstək ola bilər. Amma hansı bölgədəki arxeoloji abidə aşkarlanıb və onun üzərində uzunmüddətli tədqiqatlar gedib, onun ətrafında muzeyfikasiya işlərinin görülməsində, orada müəyyən infrastrukturun formalaşmasında icra başçıları maraqlı olmalıdırlar. Onlar bura müəyyən iş adamlarını, digər strukturları, rayonlardakı zavodları, fabrikləri sponsor qismində bu işə cəlb etməlidirlər. Bəzi bölgələrdə böyük məbləğli layihələrə rastlaşırsan, amma ümumən götürdükdə hamı kiçik layihələrdən başlayır və bu, effekt verdikdən sonra böyük layihələrə başlanır. Arxeoloji abidələrə turist axını da bu yolla cəlb olunur. Hesab edirəm ki, yerli icra strukturları təşəbbüs göstərərlərsə və onlar bu işə iş adamlarını cəlb edərlərsə, bu bizim gələcəkdə göstərilən istiqamətdə bir çox layihə həyata keçirməyimiz üçün əhəmiyyətli olardı” - deyə F.Quliyev bildirdi.
İradə SARIYEVA
