Ölkə iqtisadiyyatında bu gün ən çox diqqət mərkəzində olan məsələlərdən biri də dövriyyədəki pul bazası ilə bağlıdır. Məsələni hazırda aktuallaşdıran məqamlardan biri də cari ildən etibarən məvacib və digər müavinətlərin artımı fonunda bunun pul bazasına və qiymətlərə təsiridir.
Aydındır ki, maaş və müavinətlərin artımı fonunda pul bazasını həcmində mütləq şəkildə artım olacaq. Ekspertlərin fikrincə isə pul bazası artımının iqtisadiyyata müsbət təsirləri olacaq və əslində, Azərbaycanda bu bazanın artımı artıq zərurətdir. Düzdür, pul bazasının məhdudlaşdırılması manatın məzənnəsini və eləcə də inflyasiya səviyyəsini tənzimləməyə imkan versə də, real sektorda xərcləmələri məhdudlaşdırır. Bu isə iqtisadi inkişafa əngəl yaradır. Xərcləmələrin genişlənməsi real sektorun inkişafı baxımından vacibdir. Pul bazasının kiçilməsi manat qıtlığı yaradır ki, bu da birbaşa istehlakçıları xərcləməyə deyil, imkan daxilində yığıma təşviq edir. Banklarda nağdlaşdırma ilə bağlı limitləri və qadağaları da bura əlavə etsək, o zaman manat bazasının azalmasına bunun nə dərəcədə ciddi təsir etdyini təsvir etmək çətin olmaz. Araşdırmalar göstərir ki, sərt pul-kredit siyasəti manat bazasının genişləndirilməsinə imkan vermir ki, bu da real sektorun əsas çətinliklərindən birinə çevrilir. Manat qıtlığı nəinki uzun, hətta orta müddətli dövr üçün iqtisadi baxımdan arzuolunan deyil. Real sektorun və eləcə də qeyri-neft sektorunun inkişafı birbaşa pul bazasının optimallaşdırılması səviyyəsi ilə bağlı olduğundan, manat bazasının genişləndirilməsinə ehtiyac var. Ölkədə maaş və müavinət artımı isə buna təkan verəcək mühüm faktorlardan sayılır.
Məlumat üçün onu da bildirək ki, Azərbaycanda pul bazası sentyabrın 1-nə 10 milyard 157,6 milyon manat təşkil edib. Bu rəqəm ötən illə müqayisədə 611,9 milyon manat çoxdur. 2018-ci ilin sonuna pul bazası 9 milyard 545,7 milyon manat olub. İlin sonuna kimi bazanın daha da artması gözlənir. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru Elşad Məmmədov da bildirir ki, indiki halda, Azərbaycanda pul kütləsi kritik dərəcədə azdır: "Dinamik inkişaf edən milli iqtisadiyyatlarla müqayisədə Azərbaycan iqtisadiyyatında pul kütləsi az olub. Pul kütləsinin də böyük hissəsi məhz nağd pul bazasına aiddir. Bu, iqtisadi inkişafa mane olur, çünki milli iqtisadiyyatın dayanıqlı inkişafı üçün daim investisiya, daim pul kütləsi olmalıdır. Amma burada bir məqam ondan ibarətdir ki, artıq qeyri-nağd pul kütləsi var. Amma biz hələ də qeyri-nağd hesablaşmaların daha yüksək xüsusi çəkiyə malik olmasına nail ola bilmirik. Qeyri-nağd pul kütləsi çox olanda iqtisadi proseslərin şəffaflığına, dinamizminə müsbət təsir göstərir".
O bildirib ki, son aylarda pul bazasının artması müəyyən iqtisadi canlanma, sosial paket ilə izah oluna bilər: "Bu artımın bir tərəfdən məhz nağd pula aid olması mənfi məqamdır. Çünki qeyri-nağd pul kütləsinin artması daha məqsədəuyğun olardı. Amma, bütövlükdə, pul bazasının artımının müsbət tərəfləri ondan ibarətdir ki, bu, alıcılıq qabiliyyətinin artmasına və iqtisadi proseslərin stimullaşdırılmasına xidmət edir. Ona görə də burada əsas məsələ pul kütləsinin artımına nail olmaqdır. Artan pul kütləsinin daxilində də qeyri-nağd pul vəsaitlərinin xüsusi çəkisi daha üstün olmalıdır və təəssüf ki, hələlik buna nail olmamışıq".
Ekspertin sözlərinə görə, Mərkəzi Bank pul-kredit siyasətini yumşaldaraq investisiyaların artımına nail olacaq: "Çünki bu ilin dinamikasında investisiyaların azaldığını görürük və bu, qəti şəkildə yolverilməzdir, investisiyalar artmalıdır. İnvestisiyaların artımı üçün də pul kütləsi artmalıdır". Professor "Sputnik" portalına bildirib ki, pul bazasının tərkibinə dövriyyədə olan nağd pul və kommersiya banklarının Mərkəzi Bankdakı müxbir hesablarının qalıqları daxildir: "İqtisadiyyatın inkişafına əsasən nağd olmayan vəsaitlər xidmət etməlidir. Bu isə təxminən 4-5 milyard manatdır. Pul kütləsinin üçdə ikisi məhz nağd puldur. Amma, ümumilikdə, nağd və qeyri-nağd vəsaitlər çox azdır. Bizim ÜDM 80 milyard manatdırsa, pul kütləsi isə 15 milyard manatdırsa, bu, ÜDM-in 20 faizi də etmir. Amma aparıcı iqtisadiyyatlarda bu göstərici ən azı 70-80 faiz olmalıdır. Bu, sistemli məsələdir və pul bazasının azalması düzgün deyil. Pul bazası azalanda Azərbaycanda bütün pul kütləsi azalır və bu da problemdir. Pul kütləsini artırmadan investisiyaları necə artıracağıq? İnvestisiya olmayan yerdə iqtisadi inkişaf necə ola bilər? Burada koordinasiya olmalıdır. İnvestisiyaların artımına da bilavasitə bank sektoru cavabdeh olmalıdır. Bank sektoru bunun üçün kreditləri artırmalıdır. Çünki investisiyanın artımı kreditlə bağlıdır. Kredit artmırsa, investisiya da artmır".
Hələlik isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, maaş və müavinətlərin artımı fonunda dövriyyəyə əlavə vəsait daxil olması pul bazasının da həcmini artıracaq. Xatırladaq ki, təkcə minimum əməkhaqqının artımı birbaşa olaraq 950 minədək insanı əhatə edəcək. Həmin insanlardan 600 mini dövlət, 350 mini özəl sektorda işləyənlərdir. Bu artımın təmin edilməsi üçün dövlət büdcəsindən illik 780 milyon, 2019-cu il sentyabr-dekabr ayları üzrə 245 milyon manat əlavə vəsait ayrılması təmin olunacaq. Minimum əməkhaqqı və dövlət sektorunda işləyənlərin əməkhaqlarının artımı ümumən 1 milyon 350 min insanı əhatə edəcək. Bütün bunlar isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, pul bazasının həcmini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldir. Digər tərəfdən xatırladaq ki, dövlət başçısının təşəbbüsü ilə həyata keçirilən ilk sosial paket 3 milyon insanı əhatə etməklə onların illik maliyyə tələbinin qarşılanmasına 1,6 milyard manata bərabər vəsait sərf olunmasına gətirib çıxarıb. İkinci paket isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bu aydan icraya yönəldilir. Ümumilikdə isə iki sosial paketin maliyyə tutumu təkcə bu il üçün 2,3 milyard manatdır. Davam etdiriləcək sosial tədbirlərə növbəti ildə 3 milyard manat xərclənəcək. Bunlar həm də pul bazasını artırmaqla real sektorun inkişafına da təkan olacaq.
Tahir TAĞIYEV
