Dünya iqtisadiyyatı indi yüksək inflyasiya göstəricilərilə üz-üzə qalıb. Qiymət artımlarının belə sürətlənməsinin başlıca səbəblərindən biri qlobal təchizat zəncirinin pozulmasıdır. Özəlliklə pandemiyanın törətdiyi çətinliklər son bir neçə ildə logistika və daşıma xərclərini dəfələrlə artırıb.
Beləcə, məhsulların maya dəyəri çoxalıb və sonucda qiymətlər də bahalaşıb. Rusiya-Ukrayna savaşının yaratdığı durum da daşıma problemlərini artırıb. Bu problem Azərbaycan şirkətlərindən də yan ötməyib. Buna misal kimi ərəb ölkələrinə aqrar məhsullar ixrac etmək istəyən azərbaycanlı iş adamlarını göstərmək olar. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycan məhsullarının ərəb ölkələrinə daşınması daha baha başa gəlir. Bu məqam, təbii ki, həmin məhsulların maya dəyərini artırır. Nəticədə Azərbaycan məhsulları ərəb bazarlarında rəqabətə davamlı olmur. Azərbaycanın açıq dənizlərə birbaşa çıxışı olmadığından, yerli məhsullar Fars körfəzi ölkələrinə ya İran, ya da Gürcüstan ərazisi ilə göndərilir. Məsafə baxımından məhsulların İran üzərindən göndərilməsi daha sərfəli olsa da, oradan daşımalar imkansız dərəcədədir. Bunun səbəbi Azərbaycan dövlət qeydiyyatlı yük avtomobillərinə İran ərazisində yaradılan maneələrdir. Azərbaycandan gələn yük maşınları dəfələrlə Bəndər Abbas limanında (İran ərazisindəki böyük liman) uzun müddət gözlədilib. Nəticədə gətirilən məhsullar xarab olub. Məhz bu səbəbdən iş adamları yükləri bu marşrutla daşımağa risq etmir və yükü daha çox İran və ərəb ölkələrinin qeydiyyat nişanı olan avtomobillərlə göndərir. İranın belə davranışı onunla əsaslandırılır ki, cənub qonşumuz özü də Körfəz ölkələrinə meyvə ixrac edir və bu üzdən Azərbaycan məhsullarını özününkülərə rəqib görür. Ekspertlər belə problemləri çözməkdən ötrü ərəb ölkələrindəki alıcılarına öz yük avtomobillərini göndərməyi təklif edir. Amma Körfəz ölkələrinə ixracla bağlı rəqabət yüksək olduğundan, heç də hər alıcı bu təkliflə razılaşmır. İran marşrutuna alternativ olan Gürcüstan istiqamətinin də öz çətinlikləri var. Bu istiqamətdən yüklərin göndərilməsi 22-24 günə başa gəlir. Həmin müddət məhsulun yararlılığına mənfi təsir göstərir. Hava daşımalarındakı tariflərin bahalığı və təyyarə parkının məhdudluğu məhsulların hava nəqliyyatı ilə çatdırılmasını da mümkünsüzləşdirir. İxracla məşğul olan şirkət nümayəndələri Rusiya-Ukrayna müharibəsinin törətdiyi çətinliklərə də diqqət çəkir. Amma hadisələrin inkişaf axarı Azərbaycanın tezliklə ərəb bazarlarına daha sərfəli şərtlərlə çıxış imkanı qazanacağını göstərir. Məsələ burasındadır ki, Körfəz Ərəb Dövlətləri Şurasına (KƏDŞ) üzv dövlətləri - Küveyt, Qətər, BƏƏ, Bəhreyn, Oman və Səudiyyə Ərəbistanını birləşdirməyi nəzərdə tutan dəmir yolu layihəsi hazırlanır. Sözügedən dəmir yolu layihəsi 2001-ci ildə elan edilib və 2009-cu ildə təsdiqlənib. Lakin Yaxın Şərq regionunda qeyri-müəyyənlik və münaqişələr səbəbindən 2021-ci ilədək həyata keçirilməsi mümkün olmayıb. Ötən il KƏDŞ-ə üzv olmayan dövlətlərin də layihəyə daxil edilməsi ilə ərəb dövlətləri liderlərinin zirvə görüşündə Körfəz ölkələri Dəmir Yolları İdarəsi təsis edilib və bu prosesə start verilib. Artıq Səudiyyə Ərəbistanı, Oman və BƏƏ-ni birləşdirən 15 milyard dollarlıq 2200 kilometr uzunluğunda olan dəmir yolunun birinci mərhələsinin 2023-cü ildə istifadəyə verilməsi gözlənilir. Layihənin Küveyt və Bəhreyni birləşdirəcək ikinci mərhələsinin isə 2025-ci ilə qədər başa çatdırılması nəzərdə tutulur. Nəqliyyat üzrə ekspertlər hesab edirlər ki, bu layihənin aşkar faydalarına baxmayaraq, bir sıra problemlər meydana çıxa bilər və regional maraqların milli maraqlardan üstün olmasını təmin etmək üçün daha sıx əməkdaşlığa ehtiyac duyulur. Yaxın tarixə nəzər saldıqda, 2010-cu ildə İraq körfəzini Suriya və Türkiyə vasitəsilə Avropaya birləşdirəcək 60 milyard dollarlıq dəmir yolu layihəsi planlaşdırılmışdı. Lakin 2011-ci ildə Suriyada başlayan vətəndaş müharibəsi Bağdadın planlarını pozdu. Bundan sonra Körfəzin ərəb ölkələri bu layihəni yenidən nəzərdən keçirib və bu müzakirələrdə yenidən Türkiyənin əhəmiyyəti gündəmə gəlib. Qeyd edək ki, Türkiyənin Körfəzin ərəb ölkələri ilə münasibətlərinin normallaşması sayəsində hazırda turizm, biznes və infrastruktur da daxil olmaqla, münasibətlərin sektoral yaxşılaşdırılması ilə bağlı danışıqlar davam edir. Türkiyə-Qətər Biznes Şurasının sədri Başar Arıoğlu ötən ay Körfəz ölkələrini Avropa, Yaxın Şərq və Çinlə birləşdirəcək KƏDŞ dəmir yolu layihəsinin Türkiyəyə çata biləcəyini söyləyib. Bu halda Azərbaycan da KƏDŞ-dən istifadə imkanı qazanacaq. Belə ki, Azərbaycan və Türkiyənin Bakı-Tiflis-Qars (BTQ) dəmir yolu layihəsi vasitəsilə həyata keçirdiyi dəmir yolu diplomatiyası bu kontekstdə mühüm rol oynayacaq. BTQ ölkələrimizi KƏDŞ-in dəmir yolu layihəsi ilə birlikdə Çindən Oman sahilinədək birləşdirəcək haba çevirə bilər. Beləliklə, Türkiyə, Azərbaycan və KƏDŞ ölkələri Çinin 1 trilyon dollarlıq infrastruktur və investisiya layihəsi olan “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsündə daha fəal iştirak edəcəklər. Ekspertlər qeyd edirlər ki, rəsmi Bakı və Ankara üçün xarici siyasətdə mühüm amilə çevrilən dəmir yolu diplomatiyası çox vacibdir. Azərbaycan BTQ dəmir yolu ilə yanaşı, İkinci Qarabağ müharibəsində Qələbəsindən sonra Türkiyə ilə quru yolunu təmin edəcək Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində səylərini davam etdirir. Bu ilin martında isə Türkiyə, Pakistan və İran İslamabad-Tehran-İstanbul konteyner dəmir yolu əlaqəsini bərpa ediblər. 2017-ci ildə Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan liderlərinin üç ölkəni birləşdirən 826 kilometr uzunluğunda olan dəmir yolu xəttini işə salması və Avropa ilə Çin arasında yük və sərnişin marşrutunun yaradılması daha geniş perspektivlər vəd edir. Bundan başqa, Türkiyə 2011-ci ildə istifadəyə verilən, qədim İpək yolunun bərpasının tərkib hissəsi olan, həmçinin Çin mallarının konteynerlərdə avropalı istehlakçılara daşındığı Çin-Avropa Dəmir Yolu Ekspressində də mühüm rol oynayır. 2020-ci ilin dekabrında istifadəyə verilən yeni marşrut İstanbulun Marmara tuneli vasitəsilə Bosfor boğazının altından keçərək Avropaya uzanır. Bu marşrut Türkiyənin dəmir yollarının və digər infrastrukturların tikintisi və təkmilləşdirilməsi ilə daha da çoxşaxəli olub. Azərbaycan və Türkiyənin KƏDŞ dəmir yolu layihəsinə daxil edilməsi Körfəzin ərəb ölkələri üçün faydalı və regional iqtisadi əməkdaşlığa mühüm töhfə olacaq. Yeni dəmir yolu əlaqələri Körfəz regionunda və hətta ondan kənarda kommersiya və iqtisadi fəaliyyətlərin təşviqində mühüm rol oynaya bilər. Hazırda Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Oman, Bəhreyn və Qətər Avropa ölkələri və Çinlə dəmir yolu əlaqələrinin qurulmasına böyük sərmayələr qoyur. Bu ölkələrin rəsmiləri Azərbaycan və Türkiyənin artıq həyata keçirdiyi BTQ layihəsindən də faydalanmaq niyyətlərini ifadə edirlər. Bütün bunlar Azərbaycana da mühüm üstünlüklər qazandırır.
Ramil QULİYEV
