Qardaş Türkiyədə son günlərdə ən çox diqqət cəlb edən proseslərdən biri də bu ölkənin milli valyutası olan lirənin ABŞ dolları qarşısında dəyər itirməsidir. Türkiyə Mərkəzi Bankının uçot dərəcəsini aşağı salması prosesi daha da sürətləndirib.
Ekspertlər, bu gedişlə, 1 dolların 10 lirəyə çatacağını bildirir. Hazırda bu göstərici 9,8 lirədir. Bir daha qeyd edək ki, lirənin məzənnəsinin rekord səviyyədə düşməsi fonunda Türkiyə Mərkəzi Bankı uçot dərəcəsini 18%-dən 16%-ə endirib ki, nəticədə lirənin ucuzlaşması sürətlənib. Analitiklər məzənnənin azaldılması səbəbini ölkənin tədiyyə balansında yaranan kəsiri azaltmaq məqsədilə izah edir. Qeyd edilir ki, hazırki durumda ixracyönümlü iqtisadiyyat üçün “ucuz lirə”nin olması vacibdir. Xatırladaq ki, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın sərəncamı ilə Mərkəzi Bankın 3 yüksək vəzifəli məmuru, o cümlədən bank sədrinin 2 müavini – Semih Tümən və Uğur Namık Küçükün işdən azad edilməsi haqqında xəbərlər fonunda lirə dəyər itirir. Həmin 3 məmurun uçot dərəcəsinin aşağı salınmasının əleyhinə səs verdiyi bildirilir. Ekspertlər bildirir ki, Türkiyənin tənzimləyici orqanı yaxın günlərdə hədəflədiyini əldə edə bilməsə, valyuta bazarına müdaxilə üçün daha sərt mexanizmləri işə salmalı olacaq. Diqqət ona yönəldilir ki, koronavirus pandemiyasının mənfi təsirlərini üzərindən atan dünya iqtisadiyyatı bərpa dövrünü yaşayır. İqtisadi fəallığın kəskin artması fonunda təklif defisiti yaranıb. Bunun nəticəsi olaraq enerji daşıyıcılarının, qida məhsullarının qiyməti artıb, tədarük zəncirində problemlər yaranıb. Qıtlıq inflyasiyanı tətikləyən faktora çevrilib. Ona görə də, dünyanın müxtəlif ölkələrində olduğu kimi, Türkiyədə də ciddi bir inflyasiya prosesi gedir. Valyuta axınlarına nəzarəti gücləndirmək üçün onun alqı-satqısına, dollarla əməliyyatlara məhdudiyyətlər tətbiq edilə bilər. Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından olan Türkiyənin milli valyutasının qarşısıalınmaz ardıcıllıqla ucuzlaşması və daxili bazarda da müşahidə edilən dəyişikliklər fonunda ölkəmizdə manatın ucuzlaşa biləcəyi ilə bağlı iddialar səsələnir. Lakin iqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov hesab edir ki, məhz dolların bir çox valyutalar üzərindəki son dominantlığını risq amili hesab etmək olar. Devalvasiya şəraiti yaradan daha bir amil hazırda azad olunmuş ərazilərə edilən böyük yatırımdır: “Lakin bütün bunlar hazırda sadəcə risq olaraq təcəssüm edir, reallıqda isə manatın möhkəm qalması üçün də ciddi səbəblər var. Dövlət Neft Fondunda ehtiyatlar rekord vurur, hazırda təkcə bu fondda 44 milyard dollardan artıq vəsait var. Mərkəzi Bankın da ehtiyatları artaraq 7 milyard dolları ötüb. Ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının 51 milyard dollardan artıq olduğu bir dövrdə dolların istənilən basqısını manat rahatlıqla ala bilər. Xüsusən də Azərbaycanın istehsalında və ixracında mühüm yer tutan enerji daşıyıclarının qiymətlərinin belə yüksək olduğu ərəfədə manat özünü, necə deyərlər, rahat hiss edə bilər”. İqtisadçı ekspert qeyd edir ki, hətta Azərbaycan indi sabit məzənnədən üzən məzənnəyə keçsə, qısamüddətli iqtisadi panikanı nəzərə almasaq, manat dollar qarşısında nəinki ucuzlaşmaz, hətta bir qədər də dəyər qazanar. Qeyd edək ki, hazırda hər həftə keçirilən hərracda Azərbaycanda bazarda dollara olan təlabat tam qarşılanır.
Bundan başqa, maliyyə əməliyyatlarında da manata tələb sürətlə artır. Məsələn, bu gün Azərbaycan bankları kreditləri manatla yatırmaqda maraqlıdır. Ölkə bankları artıq xarici valyuta ilə əmanət yığımını məhdudlaşdırıb. Banklarda xarici valyutalar, özəlliklə də avro ilə əmanət yığımı kəskin azalıb. Rəsmi statistika həm əmanətlərdə, həm də kredit qoyuluşunda manatın payında artımı sübut edir. Bu onu göstərir ki, banklar xarici valyutaları cəlb etməkdə maraqlı deyil. Elə buna görə də onlar əhalidən xarici valyutada cəlb edilən əmanətlərin faiz dərəcələrini aşağı salır. İqtisadçılar deyir ki, banklar özlərini sığortalamaq üçün xarici valyutada verilən kreditləri bahalaşdırmağa üstünlük verir. Digər tərəfdən pandemiya ilə bağlı son iki ildə dünya bazarlarında dollar və avronun məzənnəsində qeyri-sabitlik müşahidə edilir - gah dollar bahalaşır, gah da avro. Bütün bunlar, təbii ki, Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür. Avrozonada yaranmış borc problemi dövri olaraq avronun məzənnəsinə mənfi təsir göstərir. Ekspertlər qeyd edir ki, bütün bu qeyri-sabit məzənnə siyasəti həmin valyutalara inamın azalmasına səbəb olur. Ekspertlərin qənaətincə, ölkədə baş verən makroiqtisadi proseslər manatın sabitliyinin davam edəcəyini göstərir. Ona görə də ölkədə bir növ xarici valyutalardan imtina prosesi başlayıb. Görünən odur ki, əhali bundan sonra da daha çox manata etibar edəcək.
Ramil QULİYEV
