Dünya bazarlarında enerji, xüsusən də qaz qiymətləri ilə bağlı baş verənlər Azərbaycanda bu sahəyə sərmayə yatıran xarici investorlar üçün də əlverişli durum yaradıb. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycanda təbii qaz nəqlinə qoyulan sərmayələr bu gedişlə vaxtından əvvəl sahiblərinə geri qayıdacaq.
Bu haqda danışmazdan öncə qeyd edək ki, cari ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycan 2 milyard ABŞ dolları dəyərində 13,2 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edib. Hesabat dövründə Azərbaycanın ixrac etdiyi təbii qazın dəyəri 2020-ci ilin müvafiq göstəricisi ilə müqayisədə 38%, həcmi isə 47,2% çoxdur. Bir il əvvəl Azərbaycan qazın qiymətinin min kubmetr üçün orta hesabla 150 dollar olacağını planlaşdırırdısa, indi Avropa bazarlarında qiymətlər bundan bir neçə dəfə yüksəkdir. Qeyd edək ki, Avropada keçirilən son ticarət sessiyalarında 1000 kubmetr təbii qaz rekord qiymətə – 963 dollara satılıb. Düzdür, sonradan qiymətlər bir qədər enib. Amma bahalaşmanın yenidən təkrarlanması gözlənilir. Qeyd edək ki, Avropada qazın qiyməti bu ilin aprel ayından başlayaraq artıb. Qiymətlərə qaz anbarlarından tam istifadə edilməməsi və bərpa olunan mənbələrdən elektrik enerjisi istehsalının azalması təsir edir. Rusiyanın Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun direktoru Konstantin Simonov Avropada qazın qiymətinin min kubmetr üçün 1000 dollara çata biləcəyini bəyan edib. Onun sözlərinə görə, "köhnə qitədə" qazın qiymətinin qalxmasına, əsasən hava şəraiti, sıxlaşdırılmış təbii qazın tədarükünün azalması və istilik mövsümü ərəfəsində anbarlardakı qaz çatışmazlığı səbəb olub. Qeyd edək ki, Avropada təbii qazın qiymətində ən son rekord ötən həftənin cümə günü keçirilən ticarət sessiyasında qeydə alınmışdı. Həmin vaxt 1000 kubmetr qaz 810 dollara satılmışdı. Amma indi qiymətlər min dollara yaxınlaşır. Bu, Azərbaycanın nəzərdə tutduğu qiymətlərdən 6-7 dəfə artıqdır. Ekspertlərin fikrincə, qazın belə qiymətə qalxması “Şahdəniz” layihəsinin səhmdarlarına sərfəlidir. İlk növbədə o baxımdan ki, onlar bu yatağa yatırdıqları pulları vaxtından əvvəl geri qaytaracaq. Burada onu da xatırladaq ki, 1998-ci ildə Azərbaycan təbii qazın ilk partiyasını satanda qiymətlər 10-11 dollar olub. Hazırkı qiymətlər isə bundan 100 dəfəyə yaxın artıqdır. İndiki qiymətlər qaz istehsal edən şirkətləri tam qane edir. Qazın qiymətinin artması sayəsində qaz sektoruna qoyulan investisiyaların mayası vaxtından əvvəl çıxacaq. Hesab edilir ki, dünya enerji balansında qazın payı artmaqda davam edəcək, bu da qaza olan tələbatın və qaz qiymətinin də artacağı deməkdir. Bu mənada, Azərbaycanın qazdan gəlirləri artacaq. Digər tərəfdən, Azərbaycanın Avropaya qaz nəqlini artırması da gözlənilir. Çünki Rusiya cari ildə Avropya qaz nəqlini artırmaqdan imtina edib. Belə ki, "Qazprom"un Avropaya tədarük üçün illik planları bu ilin ikinci yarısında şirkətin yanacaq çatışmazlığı ilə üzləşən bölgəyə nəqlini artırmaqdan imtina edəcəyini göstərib. "Vedomosti" nəşri yazıb ki, mütəxəssislər Maliyyə Hesabatının Beynəlxalq Standartlar üzrə yarım illik hesabatla bağlı telekonfrans zamanı şirkətin top-menecerlərinin çıxışlarından belə bir nəticəyə gəliblər: "Qazprom"un maliyyə direktoru Aleksandr İvannikov Avropaya tədarükün illik ixracın 183 milyarda qədər artacağını nəzərdə tutduğunu bildirib. Şirkət eyni rəqəmləri may ayında da səsləndirib. AKRA korporativ reytinq qrupunun direktoru Vasili Tanurkov "Qazprom"un yarım il ərzində 260,8 milyard kubmetr qaz hasil etdiyini və bunun 99,9 milyardının Avropaya getdiyini qeyd edib. Beləliklə, ilin ikinci yarısında tədarüklər birinci yarımilə nisbətən daha aşağı olacaq. Onun sözlərinə görə, nəqlin bu cür faktiki azaldılması qaz qiymətlərində rekord artımını gücləndirəcək. Öz növbəsində, "Vygon Consulting" məsləhətçisi İvan Timonin qeyd edib ki, illik nəticələrə görə, Avropa Birliyində qaza olan tələbat 2020-ci illə müqayisədə 30 milyard kubmetr artacaq. Onun fikrincə, "Qazprom"un satışları hələ də 185 milyard kubmetr təşkil edəcək. "Raiffeisenbank"ın analitiki Andrey Polişşuk ümumiyyətlə 190 milyarddan danışır. Ancaq mütəxəssislər Avropada qiymətlərin azalacağını gözləmir. Yeraltı anbarların doldurulma səviyyəsi 66 faiz olaraq ən aşağı səviyyədədir. Ötən il bu göstərici 91,7 faiz təşkil edib. Eyni zamanda, İvannikovun sözlərinə görə, ümumi istehsal səviyyəsi on il ərzində 510 milyard kubmetr artaraq rekord olacaq, bu da bir il əvvəlkindən 55 milyard çoxdur. Amma Avropaya əlavə qaz getməyəcək. Bu səbəbdən Avropanı digər mənbələr daha çox maraqlandırır”. Belə mənbələrdən biri qismində isə məhz Azərbaycan çıxış edir.
ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri Örl Litzenberger bu xüsusda bildirib: "Uzun illərdir Azərbaycan strateji və ticarət tərəfdaşları ilə birgə dayanıqlı enerji infrastrukturu yaradıb. SOCAR və BP-nin “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tikintisini başa çatdırmaları qarşıdakı onillər boyu Avropanın enerji təhlükəsizliyini dəstəkləyəcək. “Cənub Qaz Dəhlizi” Azərbaycanı və SOCAR-ı bir çox müttəfiqlərimiz və tərəfdaşlarımız üçün enerji təhlükəsizliyi baxımdan öncül mövqeyə çıxarır”. Amerikalı diplomat Avropaya və başqa regionlara enerji daşıyıcıları tədarükü sahəsində “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsini və Azərbaycanı dəstəkləməkdə maraqlı olduqlarını diqqətə çatdırıb.
Tahir TAĞIYEV
