Rusiya və Ukrayna arasında münasibətlərin getdikcə daha da kəskinləşməsi müşahidə edilməkdədir. Bu fonda gözlənir ki, “Şimal axını-2” qaz kəməri işə düşdükdən sonra Moskva Ukrayna ərazisi ilə qaz nəqlini dayandırsın. Bu hal iki cəhətdən Ukrayna üçün ciddi problem yaradacaq.
Əvvəla, Ukrayna rus qazının tranzitinə görə illik 3 milyard dollar vəsaitdən məhrum olacaq. İkinci, təbii qaza olan ehtiyacının da ödənilməsində ciddi çətinliklə üzləşəcək. Yaranmış vəziyyətdə Ukrayna Azərbaycan təbii qazını almağa getdikcə daha çox diqqət yetirir. Energetika sahəsində əməkdaşlıq üzrə Ukrayna-Azərbaycan İşçi Qrupunun görüşünün yekunu da bunu deməyə əsas verir. Bir daha bəlli olur ki, Ukrayna Azərbaycandan qaz tədarükündə maraqlıdır. Ukrayna Qaz Ötürmə Şəbəkəsi Əməliyyat Şirkətinin İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri Andrey Prokofyev bu xüsusda bildirir: "Biz Ukrayna ilə Azərbaycanın neft və qaz şirkətləri arasındakı əməkdaşlığı çox yüksək qiymətləndiririk və onun inkişafında maraqlıyıq. Və ən əsası, Azərbaycan tərəfi də Ukraynaya qaz tədarükü imkanlarını inkişaf etdirməkdə maraqlıdır". Azərbaycandan mümkün qaz tədarükü imkanları arasında yalnız bir marşrut nəzərdən keçirilə bilər: Türkiyə ərazisindən keçməklə “Transbalkan” qaz kəməri vasitəsilə. Prokofyev bu xüsusda bildirib: “Ukrayna Qaz Ötürmə Şəbəkəsi Əməliyyat Şirkətinin Ukrayna Əməliyyat Şirkəti idxal imkanlarını artırmaq üçün “Transbalkan” marşrutu boyunca təbii qaz nəqlinin inkişafı üzrə Rumıniya və Moldovadan olan tərəfdaşları ilə əməkdaşlığı davam etdirir ki, bu da Azərbaycan tərəfdaşları ilə əməkdaşlığın inkişafı üçün daha yaxşı şəraiti təmin edəcək". Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şabanın fikrincə, bu, Azərbaycan tərəfi üçün çox maraqlı təklifdir: "Ukrayna periodik olaraq Azərbaycan qazının tədarükü ilə bağlı müxtəlif təklif variantları ilə çıxış edir. Hələ Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi mövcud olmadığı vaxt Ukrayna tərəfi "Bəyaz axın" layihəsini reallaşdırmaq ideyasını irəli sürmüşdü. Bu layihə Azərbaycan təbii qazının Gürcüstan ərazisindən, Qara dənizin altından keçməklə Ukraynadan Avropaya ötürülməsini nəzərdə tuturdu". Qeyd edək ki, Türkmənistanın da sözügedən layihəyə qoşulması planlaşdırılırdı. Layihənin ideyası hələ 2005-ci ildə irəli sürülüb və sonrakı illərdə müxtəlif beynəlxalq konfranslarda təşviq edilib. Lakin həm maliyyə problemləri, həm də geosiyasi dəyişikliklər üzündən layihəni həyata keçirmək mümkün olmayıb.
İndi isə Azərbaycan qazının fəaliyyət göstərməyən “Transbalkan” kəməri vasitəsilə tədarükü məsələsi gündəmdədir. İlham Şaban bununla bağlı qeyd edir: "Məsələ burasındadır ki, 2020-ci ildə Rusiya qazını Ukraynadan yan keçməklə Bolqarıstan vasitəsilə Avropaya nəql edən "Türk axını"nın ikinci qolu işə düşəndə 1986-cı ildən Türkiyəyə qaz tədarük edən “Transbalkan” kəməri fəaliyyətsiz qaldı". Onun sözlərinə görə, sözügedən boru xəttindən istifadə ilə bağlı müxtəlif cəhdlər, təkliflər olub və hətta Bolqarıstan, Rumıniya kimi Rusiya qazının tranzitindən gəlir əldə edən ölkələr də bu layihədə maraqlıdır: "Azərbaycan qazının “Transbalkan” qaz kəməri ilə artan enerji istiqamətində tədarükü Qara dəniz hövzəsi ölkələrinin, xüsusən Ukrayna kimi qaz qaynaqları olmayan və ya məhdud olan ölkələrin enerji təhlükəsizliyini artıracaq. Bu layihə texniki cəhətdən əlverişlidir. Azərbaycan qazını Avropa bazarlarına çatdıracaq. Çünki Azərbaycan qazı Türkiyə-Yunanıstan hissəsində Avropa sərhədini keçir. Türkiyə-Bolqarıstan sərhədində kəmərə əlavə həcmdə qaz verilərsə, bu, yanacaq tədarükünün şaxələndirilməsinin başqa bir yolu olacaq". Ekspert onu da qeyd edib ki, Sofiya Yunanıstan-Bolqarıstan interkonnektoru üzrə "Şahdəniz 2" layihəsindən 1 milyard kubmetr qaz əldə edəcək. Bu həcmi məhz Türkiyə ərazisindən keçməklə 2 milyard kubmetrə qədər artırmaq planlaşdırılır. Azərbaycanın lazımi həcmdə qaz təmin edə biləcəyinə gəlincə, ekdpert “sputnik” portalına açıqlamasında qeyd edib ki, qaz məsələsində ilk növbədə alıcıdan tələb almaq və müqavilənin qaz həcmini və müddətini müəyyənləşdirmək lazımdır. Yalnız bundan sonra yeni layihələrin icrasına başlana bilər: "Əvvəl bizdən qaz almaq istədiklərinə dair təklif daxil olmalıdır, tərəflər detalları razılaşdırıb uzunmüddətli – 25 illik müqavilə imzalamalıdır. Çünki daha az müddətli razılaşmalar rentabelli olmayacaq. Ukrayna və Azərbaycan razılığa gələrsə, bu həcmləri "Şahdəniz-3" layihəsinə ehtiyac qalmadan “Azəri-Çıraq-Günəşli yatağından” - dənizin dərinliyindən çıxarılan “mavi yanacaq” hesabına təmin edə bilərik. Tərəflər daha böyük həcmlərdə, yəni təxminən 25 milyard kubmetr barədə razılığa gəlsələr, "Şahdəniz 3"-ün işlənməsinə başlamaq olar, orada hələ 400 milyard kubmetr qaz var. Ümumiyyətlə, "Şahdəniz" layihəsinin həcmi bir trilyon kubmetr olaraq qiymətləndirilir ki, bunun 200 milyardı "Şahdəniz-1", 400 milyardı isə "Şahdəniz-2" layihəsinin payına düşür”.
Qeyd edək ki, Azərbaycan hazırda Ukraynaya neft ixrac edən yeganə ölkədir. Hadisələrin inkişafı göstərir ki, Azərbaycan təbii qaz məsələsində də Ukraynada hakim mövqe tuta bilər. Xüsusən də “Şimal axını-2” qaz kəməri ətrafında baş verənlər bunu qaçılmaz edir. Kiyev hesab edir ki, “Şimal axını-2” işə düşdükdən sonra Rusiya Ukrayna ərazisi ilə qaz nəql etməyəcək. Bu, Ukraynanı böyük gəlirdən məhrum edəcək və qaz təminatında yeni problemlər yaradacaq. Ukraynanın sabiq xarici işlər naziri Pavel Klimkin də "Espresso" telekanalına müsahibəsində bildirib ki, Ukrayna hazırda Avropa üçün strateji əhəmiyyət daşıyan Rusiya qazının tranzitçisidirsə, “Şimal axını-2”nin istismara başlaması ölkənin statusunu dəyişəcək. O bildirib ki, bu, Ukrayna üçün böyük risqdir. Bu şəraitdə Ukrayna qaz təchizatında da problemlə üzləşəcəyini istisna etmir. Elə bununla bağlı Azərbaycan qazının Ukraynaya nəqli də aktuallaşır.
Ramil QULİYEV
