Dünya maliyyə bazarlarında son vəziyyətin təhlili ABŞ dollarının mövqeyinin zəifləməkdə olduğunu üzə çıxarır. Analitiklərin fikrincə, dollara ehtiyat valyutası kimi ümidsizlik bundan sonra da artacaq. ABŞ hökumətinin xərclərin qarşısını ala bilməməsi və Federal Ehtiyat Sisteminin mühasibat balansını həddindən artıq genişləndirməsi də dünyada dollara inamı sarsıdır.
Bundan başqa, Birləşmiş Ştatlar 2008-ci il böhranından üzü bu yana getdikcə daha çox borca düşür. Hazırda ölkənin dövlət borcu 28 trilyon dollara çatır ki, bu da ABŞ-ın ümumi daxili məhsulundan (ÜDM) çoxdur. Proqnozlara əsasən, hələ qarşıdakı on il ərzində milli borc ABŞ iqtisadiyyatının həcmini keçməli idi. Ancaq pandemiya və milli iqtisadiyyatı dəstəkləmək üçün çəkilən böyük xərclər səbəbindən bu proses daha tez baş verib. Nəticədə dövlət borcu 28 trilyon dollara və ya ÜDM-in 101% -nə çatıb. Belə vəziyyət yalnız İkinci Dünya müharibəsindən dərhal sonra, 1946-cı ildə müşahidə olunub və həmin vaxt bu göstərici 106% təşkil edib. İndi də borc artır və bu hal da dollara etimadı sarsıdan əsas səbəblərdən biridir. Daha bir mühüm məqam dollardan imtina edən ölkələrin sayının artmasıdır. Bu xüsusda Rusiya son dövrlərdə daha çox fəallıq göstərir. Elə bu ayın əvvəlində Rusiya maliyyə naziri Anton Siluanov Sankt-Peterburq Beynəlxalq İqtisadi Forumu çərçivəsində Rusiya hökumətinin Rusiya Milli Rifah Fondunun dollar dəyərindəki aktivlərə investisiya qoyuluşundan tamamilə imtina etmək qərarını açıqlayıb. Onun fikrincə, bu da avro və yuanın investisiya qoyuluşunda payını artaracaq və fondun tərkibinə qızıl daxil olacaq. Rusiya Federasiyası Maliyyə Nazirliyinin Xarici Məhdudiyyətlərə Nəzarət Departamentinin direktoru Dmitri Timofeyev qeyd edir ki, hakimiyyət iqtisadiyyatda olan bütün valyuta likvidliyini dollardan avroya köçürmək üçün təşviqlər hazırlayır və dövlət şirkətləri üçün direktivlər mümkündür: "Hədəfimiz, bəlkə də bu sahədə bir ilkdir, yəni Rusiyanı elə avrolaşmış bir ölkəyə çevirmək, dolları avro ilə əvəzləməkdir və düşünürəm ki, bunun üçün hər cür səbəbimiz var. Bu, likvidlik, valyuta mübadiləsi və digər məsələlərə aid olacaq. Ancaq bu, təşviq tələb edir, ona görə də bu cür təşviqlərin istifadəsi, bu cür təşviqlərin inkişafı ilə bağlı təklifləri dəstəkləyirik. Fərqli ola bilər, amma biz bazar iqtisadiyyatı şəraitində olduğumuz üçün tapşırıq da verə bilmərik ki, dollar istifadə etməyi dayandırın". Bununla yanaşı o, bəzi dövlət şirkətləri üçün prinsipcə direktiv metodların mümkün olduğunu istisna etməyib. Onun sözlərinə görə, bütün iqtisadiyyatı dollardan daha da uzaqlaşdırmaq lazımdır, bu da əslində sanksiyaların qarşısını almağa və dünyanı həqiqətən daha demokratik etməyə imkan verəcək.
Rusiya prezidenti Vladimir Putin Rusiya qazını Avropaya tədarük edərkən dollardan imtina ediləcəyini istisna etməyib. Onun sözlərinə görə, tərəfdaşlarla ticarətdə hesablaşmalarda bu və ya digər valyuta deyil, sabitlik, proqnozlaşdırıla bilənlik və etibarlılıq lazımdır. Dövlət başçısı deyib ki, Avropa ölkələri dollara üstünlük verdiyinə görə ondan istifadə olunur. Lakin bu da dəyişə bilər. Çünki Avropa özü də dollardan imtinaya can atır. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov da, öz növbəsində, Rusiya Federasiyasında dollardan uzaqlaşma prosesinin daimi xarakter daşıyacağını bildirib. Rusiya bu fonda Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzv ölkələrlə qarşılıqlı ticarətdə dollardan imtina etmək niyyətindədir. Perspektivdə bunun MDB ölkələri, o cümlədən Azərbaycanla da həyata keçirilməsi gözlənilir. Azərbaycan isə daha əvvəl Rusiya ilə ticarəti milli valyutalar üzərindən aparmağa hazır olduğunu bəyan edib.
O da maraqlıdır ki, son dövrlərdə Azərbaycanda da dollara maraq kəskin azalır. Bunu Mərkəzi Bankın valyuta hərracları ilə bağlı son məlumatı da təsdiq edir. Məlumatda qeyd edilir ki, cari ilin fevral ayından başlayaraq valyuta hərraclarında, eləcə də valyuta bazarının nağd və qeyri-nağd seqmentlərində tələb əhəmiyyətli dərəcədə azalmaqdadır. Bu ilin ikinci rübündə keçirilmiş 19 valyuta hərracının 18-də tələb təklifdən aşağı olub. O da bildirilib ki, yaranmış meyllər dünyada COVID-19 virusuna qarşı uğurla həyata keçirilən vaksinasiya proqramları fonunda karantin məhdudiyyətlərinin yumşaldılması nəticəsində qlobal iqtisadi canlanma prosesinin sürətlənməsi, qlobal enerji bazarlarında neftin qiymətinin bərpası, ölkədə qeyri-neft ixracının artımı, gözləntilərin əhəmiyyətli yaxşılaşması və həyata keçirilən kontrtsiklik makroiqtisadi siyasətdən təsirlənir. Hazırda hərraclarda Dövlət Neft Fondunun qrafikə uyğun satıla bilməyən vəsaiti 364 milyon dollar təşkil edir. İlkin qiymətləndirmələrə görə, 2021-ci ilin birinci rübündə ölkənin cari əməliyyatlar balansında ÜDM-in 5,6 faizi həcmində profisit olub. Qeyd olunan daxili və xarici amillərin mövcudluğu manatın məzənnəsinin sabitliyinin fundamental amillərlə bağlı olduğunu göstərir və valyuta bazarında tarazlığın qarşıdakı dövrdə də təmin olunacağını şərtləndirir. Belə vəziyyətdə Azərbaycanda dollara tələbin daha da azalması qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
