İnsanların qarderobunda ayaqqabı mühüm yer tutur və ən vacib əşyalardan biri sayılır. Onlar soyuq, həddindən artıq isti, nəmişlik, toz, palçıq və mexaniki zədələr kimi xarici mühitin xoşagəlməz təsirindən insan ayağını qorumaqla yanaşı, həmçinin, insana bəzək əşyası kimi də xidmət edir. Son zamanlar əhalinin alıcılıq qabiliyyəti yüksəlib, dəb və bazar konyukturası dəyişib.
Qeyd edək ki, dünya üzrə ayaqqabı istehsalı ildə 22-23 milyard cüt təşkil edir. Demək olar ki, bütün aparıcı ayaqqabı istehsalçıları Asiya ölkələrində yerləşir, dünyanın tekstil məmulatları və ayaqqabı ixracatçı lideri isə artıq uzun illərdir Çindir. Dünyada hər iki cüt ayaqqabının bir cütü Çində istehsal olunur. Avropada təxminən 1,2 milyard cüt ayaqqabı istehsal olunur. Orta və yüksək keyfiyyətli ayaqqabı istehsalında isə dünya lideri İtaliya hesab edilir.
Ötən əsrin 60-70-ci illərinədək ayaqqabı istehsalı mərkəzi Mərkəzi Avropa olub. Həmin dövrdən etibarən isə Yaponiya, Şimali Koreya, Tayvan, Honqkonq ustalarının sayəsində mərkəz rolu Asiyaya keçib. Çin ustaları bu prosesə 80-ci illərdə qoşulsalar da, artıq 10 ildən sonra əsas ayaqqabı istehsalçısı adını ala biliblər. Elə o vaxtdan da Çin bu sahədə liderliyini qoruyub saxlayır. Son 20 ildə Meksika və Braziliya da ayaqqabı istehsalı sahəsində böyük irəliləyişlər əldə edə biliblər. Hazırda Cənub-Şərqi Asiya və Cənubi Amerikada dünya üzrə ayaqqabı istehsalının 85 faizi cəmləşib.
Ayaqqabı istehlakına görə dünya liderliyi ABŞ-dadır - ildə adambaşına 7 cüt ayaqqabı. Ardınca isə adambaşına 5 cütlə Almaniya, Yaponiya və Böyük Britaniya gəlir.
Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda sovet dövrünədək ayaqqabı fərdi emalatxanalarda istehsal olunub. O zamanlar illik istehsal 200 min cütə qədər olub. Qalan ayaqqabılar Rusiyadan gətirilib. 1925-1926-cı illərdə emalatxanalar ləğv edilərək ilk ayaqqabı fabriki yaradılır. 1943-cü ildə Rostov ayaqqabı fabriki Bakıya köçürülərək, 2 saylı ayaqqabı fabriki kimi fəaliyyətə başlayır. 1980-ci ildə yeni fabrik istifadəyə verilir və 2 saylı fabrik bağlanır. 1953-cü ildə Bakıda 3 saylı modalı ayaqqabı fabriki açılır. 1961-ci ildə isə yüngül idman və ev ayaqqabılarını istehsal edən 4 saylı fabrik işə başlayır. Sovet dövründə hazırlanan plana əsasən, Azərbaycanda ayaqqabı istehsalını 1990-cı ildə 25 milyona, 2000-ci ildə isə 29 milyon cütə çatdırılması nəzərdə tutulurdu.
Azərbaycan müstəqillik əldə edəndən az sonra, demək olar ki, bütün ayaqqabı fabrikləri özəlləşdirilib, daha sonra isə fəaliyyətini dayandırıb. Hazırda yerli istehsalı kiçik müəssisələr, emalatxanalar davam etdirir
Ölkə iqtisadiyyatında baş verən dəyişikliklər ayaqqabı sənayesindən də yan keçməyib. Müasir əmtəə bazarında konkret vəziyyətin dərindən, hərtərəfli öyrənilməsi və onun dəyişdirilməsi perspektivi ayaqqabı istehsalının inkişafı və onun effektivliyinin yüksəlməsinə səbəb olub. Son zamanlar yerli istehsal olan ayaqqabılara maraq artıb. Araşdırmalara görə, Azərbaycanda ayaqqabı istehsalı kəskin artıb. Dövlət Statistika Komitəsinin yaydığı məlumatda qeyd olunur ki, 2020-ci ildə Azərbaycanda 473,5 min cüt ayaqqabı istehsal edilib. Bu, əvvəlki ildən 2,5 dəfə artıqdır. Qeyd edək ki, ötən il ayaqqabıların istehlak qiyməti əvvəlki ildən 1,5% artıb.
“...dəri məmulatları sənayesinin inkişafına fokuslaşmış dövlət proqramının qəbul edilməsi vacibdir”
Yerli istehsal olan ayaqqabılara marağın artması barədə fikir bildirən iqtisadçı-ekspert Kamran Məmmədli qeyd etdi ki, Azərbaycanda dəri məmulatlarının növləri arasında əsasən ayaqqabı istehsalı geniş yayılıb: “Ölkədə ayaqqabı istehsalını stimullaşdıran dövlət tədbirləri davam etdirilməlidir. Bu baxımdan, yüngül sənaye sektorunun, o cümlədən, dəri məmulatları sənayesinin inkişafına fokuslaşmış dövlət proqramının qəbul edilməsi vacibdir. Bundan əlavə, idxal olunan dəri məmulatlarının keyfiyyətinə nəzarətin gücləndirilməsi və müvafiq milli keyfiyyət standartlarının qəbulu, dəri xammalının ixracını məhdudlaşdıran fiskal tədbirlərin davam etdirilməsi zəruridir. Milli brendlərin yaradılması, tanıdılması və onlara inamın artırılması üçün infrastrukturun, stimullaşdırma və keyfiyyətə nəzarət mexanizmlərinin yaradılması, dəri məmulatlarının rəqabət qabiliyyətini artıran, yüksək enerji, əmək və materialtutumlu istehsalı aradan qaldırmağa imkan verən müasir texniki və texnoloji yeniliklərin ölkəyə gətirilməsinin dövlət tərəfindən stimullaşdırılması da vacib tədbirlərdəndir".
Günel CƏLİLOVA
