44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində işğaldan azad edilən ərazilərdə Azərbaycan dövlətinin əsas prioritetlərindən biri quruculuq və yenidənqurma işlərinə başlamaqdır. Amma artıq məlumdur ki, bu qəbildən olan işlər həm də qarşıdakı dövr ərzində regoinin geoiqtisadi simasını dəyişəcək. Ən azı o baxımdan ki, Azərbaycanın liderliyi ilə artıq regionda kommunikasiya, iqtisadi müstəvidə tamam yeni bir mənzərə yaranır.
Qeyd edilən səpkidə xatırladaq ki, Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan rəhbərlərinin də son Moskva görüşünün ən vacib məqamlarından biri tərəflərin regiondakı bütün iqtisadi və nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması ilə bağlıdır. Tərəflər bununla bağlı olaraq üçtərəfli işçi qrupun yaradılması barədə razılıq əldə edib. Belə ki, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiyanın baş nazir müavinlərinin rəhbərlik edəcəyi işçi qrup yanvarın 30-dək ilk iclasını keçirəcək, fəaliyyət istiqamətləri üzrə ekspert alt qrupları yaradacaq. Dövlət orqanlarının səlahiyyətli nümayəndələrindən təşkil olunacaq ekspert alt qrupları bir ay ərzində layihələri, eləcə də onların icrası üçün lazımi resurs və tədbirlərin siyahılarını təqdim edəcək. Ekspertlər hesab edir ki, kommunikasiyaların bərpası Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya və regionun digər dövlətlərinin maraqlarına cavab verir. İlk növbədə o baxımdan ki, beynəlxalq kommunikasiyaların bərpası regionun inkişafında dinamizm yaratmaqla bərabər, həm də etibarlı təhlükəsizliyə xidmət edəcək. Bütün bunlar onu da deməyə əsas verir ki, Azərbaycan regionun gələcək inkişafının təminatçısıdır. Qeyd edilən reallığı artıq Ermənistan da qəbul edir. Kommunikasiyaların bərpasında ən vacib məqamlardan biri də odur ki, artıq Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən dəmir və avtomobil yolları mövcud olacaq. Bu, olduqca mühüm kommunikasiyadır və təkcə Azərbaycanın deyil, qardaş Türkiyənin, eyni zamanda, digər qonşu ölkələrin də iqtisadi maraqlarının təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu kommunikasiya xətlərinin açılması nəticəsində Azərbaycanın Naxçıvan, həmçinin Türkiyə ilə əlaqələri güclənəcək, ölkəmizin geoiqtisadi əhəmiyyəti artacaq.
Türkiyənin “Anadolu” agentliyində dərc edilən materialda bu xüsusda vurğulanır: “Azərbaycan ordusunun Vətən müharibəsindəki 44 günlük uğurlu hərbi əməliyyatlarından sonra Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan arasında imzalanmış üçtərəfli bəyanat bölgədə yeni nəqliyyat əlaqələrinin qurulmasına və müharibə mühitindən iqtisadi canlanma dövrünə keçidi təmin edəcək. 11 yanvarda Moskvadakı üçtərəfli toplantıda yeni dəmir yolu xətlərinin qurulması və bərpasının razılaşdırılması mühümdür”. Agentlik tərəfindən yeni nəqliyyat infrastrukturunun xəritəsi dərc edilib. Bu xəritədə yollar belə təsvir edilir: “Horadizdən Ordubada 166 kilometrlik yeni dəmir yolu. Onun 43 kilometrlik hissəsi Ermənistandan keçəcək. Bərdədən Ağdama çəkiləcək yeni 45 kilometrlik dəmir yolu. Ağdamdan Xankəndiyə çəkiləcək yeni dəmir yolu xətti. Qazax rayonu ilə Ermənistanın İcəvan rayonu arasında yeni dəmir yolu xətti”. Beləliklə, qeyd edilənlər bir daha yeni və bərpa olunacaq dəmir yolu xətlərinin regionun iqtisadi simasını tamam dəyişdirəcəyini göstərir. Elə iqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov da bildirir ki, burada bizim üçün ən vacib və əhəmiyyətli olan Naxçıvanın blokadadan çıxmasıdır. Onun sözlərinə görə, bu, strateji əhəmiyyət daşıyan bir məsələdir: “Uzun müddət ərzində Naxçıvanın coğrafi blokadada qalması onun iqtisadi inkişafına da neqativ təsirlər göstərib. Naxçıvandan əsas iqtisadiyyata və əks istiqamətdə yük daşımalarında ciddi problemlər var. Bunlar biznesin xərclərini artırır. Eyni zamanda vaxt itkisinə, əlavə vəsait sərfinə səbəb olur. İran üzərindən daşımalar zamanı iki gömrük məntəqəsindən keçmə həm xərc aparandır, həm də zaman itkisinə gətirib çıxarır”. R.Həsənovun fikrincə, bütün bunlar Mehri dəhlizi istifadəyə veriləcəyi təqdirdə aradan qalxacaq: “Bundan sonra həm də əmək bazarları arasında çox sıx qarşılıqlı münasibətlərin formalaşması imkanı yaranacaq. Yol açıldıqdan sonra təsəvvür edin ki, Naxçıvan sakini rahat şəkildə Zəngilanda, Cəbrayılda, Qubadlıda iş tapa bilər. Hətta gündəlik olaraq gəlib işləyib evinə qayıda bilər. Çünki Muxtar Respublikanın elə yeri var ki, oradan Naxçıvan şəhərinin mərkəzinə gediş daha çox vaxt aparır, nəinki həmin tranzit yolla Qarabağ bölgəsinə daxil olmaq. Paralel olaraq əsas iqtisadiyyatdan da əsasən peşəkar kadrların Naxçıvanda iş təkliflərini qiymətləndirmək imkanları yaranacaq. Yəni nəticə etibarı ilə əmək bazarının özünün belə inteqrasiya imkanları yaranacaq.
Digər məsələ Naxçıvanın, xüsusilə də İran və Türkiyə ilə dəmir yolu infrastrukturunun əlaqələndirilməsidir. Onun tranzit ötürmə qabiliyyətinin əhəmiyyətli səviyyədə artırılması əlavə gəlir imkanı yaradır. Belə ki, müasir turizm marşrutları kompakt elementləri özündə birləşdirir. Hər hansı bir istiqamətdə səyahət edən insanlar bir səfər çərçivəsində bir neçə ölkəni görmək istəyir. Bu mənada, Türkiyə-Naxçıvan-Azərbaycanın Qarabağ və digər əraziləri üzərində turizm marşrutları hazırlamaq mümkündür. Hətta Qarabağ-Naxçıvan-İran üzərindən də çox maraqlı və cəlbedici turizm marşrutları təşkil etmək olar. Bütün bunlar Naxçıvan üçün bir iqtisadi baza formalaşdırır”. O da sirr deyil ki, tranzit əlaqələndirmə nəticəsində Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı daşımalarda müəyyən iqtisadi mənfəətlilik və zaman itkisi ilə bağlı problemlərin həlli məsələsi gündəmə gəlir. Artıq yeni dəmir yolunun istifadəyə verilməsindən sonra Türkiyənin cənub bölgəsindən Naxçıvan üzərindən Azərbaycanın qərb bölgəsinə, Qarabağa yüklərin və sərnişinlərin daşınma müddəti dəfələrlə aşağı düşə bilər. Bu, iki ölkə arasında ticarət-iqtisadi münasibətlərin inkişafına şərait yaradacaq. Bundan başqa, sözügedən nəqliyyat dəhlizləri Ermənistanı regionda yeni inkişaf mərhələsinə çıxara bilər, çünki bu layihələr Ermənistan iqtisadiyyatı üçün ən azı 30 faizlik əlavə gəlir mənbəyi deməkdir.
Ramil QULİYEV
