Dünya iqtisadiyyatında baş verən proseslər hələ də qlobal miqyasda hökmran valyuta olan dolların mövqeyinə getdikcə daha ciddi təsir edir. Xüsusən koronavirus pandemiyasının təsirləri ABŞ iqtisadiyyatında ciddi çətinliklərə rəvac verib və bu da dollar üçün yeni problemlər yaradır.
Belə bir vaxtda ABŞ-ın keçmiş maliyyə katibi Lourens Sammers və Harvard iqtisadçısı David Katler tərəfindən hazırlanan analizə görə, pandemiyanın uzunmüddətli təsirini nəzərə alaraq Amerika iqtisadiyyatı yaxın gələcəkdə 16 trilyon dollardan çox itirəcək. Ekspertlər hesablamalarında növbəti on ildə ABŞ-da yaranacaq məhsuldarlıq itkisini, eyni zamanda yerli sakinlərin xəstəliyi və ölümünün səbəb olduğu iqtisadi ziyanı da nəzərə alıblar. Ümumi rəqəmin 16 trilyon dollardan çox olduğu təxmin edilir ki, bu da ABŞ-ın illik ÜDM-nun 90% -ni təşkil edir. Dörd nəfərlik ailənin itkisi təxminən 200 min dollar təşkil edəcək. Bu məbləğin təxminən yarısı COVID-19 səbəbindən itirilən gəlirdir. İqtisadçılara görə, pandemiya “Böyük Depressiya”dan sonra ABŞ-ın firavanlığı və rifahı üçün ən ciddi təhdiddir. Sammers və Katler hesab edir ki, virusun yayılması nəticəsində yaranan iqtisadi itkilər gələcəkdə iqlim dəyişikliyinə səbəb olacaq zərərlərlə müqayisə edilə bilər. Bu hal ABŞ iqtisadiyyatı və dollara olan etimadı zəiflədir.
Qeyd edilənlərin nəticəsidir ki, ilin əvvəlindən bu yana dollar avroya nisbətən təxminən 10 faiz ucuzlaşıb. Bu, kəskin böhran şəraitində valyuta bazarının olduqca qeyri-adi davranışıdır. İqtisadçı Stiven Rouçun fikrincə, bu, dolların uzunmüddətli enişinin əlamətidir. Birincisi, buna ABŞ-ın artan ticarət defisiti təsir edir. İkinci əsas amil isə ABŞ-da əmanətlərin həddən artıq aşağı səviyyədə olmasıdır. O hesab edir ki, dollar müxtəlif şoklara qarşı son dərəcə həssas olub. Bundan əlavə, yaxın bir neçə ildə qaçılmaz olacaq böyük büdcə kəsirləri də ABŞ valyutasına təzyiqi artıracaq. 2020-ci ildə federal büdcə kəsiri 16%, 2021-ci ildə isə növbəti fiskal stimullaşdırma raundu nəzərə alınmadan cəmi 8,6% səviyyəsində qiymətləndirilir. Bu ilin enişinə baxmayaraq, dolların real effektiv kursu 2011-ci ilin minimumundan 27% çoxdur. Rouçun fikrincə, dolların əsas valyutalara nisbətdə enişi gələn ilin sonuna qədər 35%-ə çata bilər. Bu o deməkdir ki, avro 1,5 dollar səviyyəsinə çatacaq. “Bank of Singapore”un baş iqtisadçısı Mənsur Mohiuddinin fikrincə, bu il yuanın dollar qarşısında nəzərəçarpacaq dərəcədə güclənməsi gələcəkdə dolların zəifləyəcəyinə işarədir. “Goldman Sachs” analitikləri isə yaxın gələcəkdə dolların əsas hərəkət istiqamətinin aşağıya doğru olacağını proqnozlaşdırır: 2023-cü ilə qədər 1 avro 1,3 ABŞ dolları dəyərində olacaq.
“A.G.Biset Associates” valyuta və sərmayə tədqiqatları şirkətinin baş direktoru Ulf Lindahl də pessimist proqnozlar verir: "Gələn il ABŞ dolları avroya qarşı 36 faiz ucuzlaşaraq on ildən artıq əvvəlki vəziyyətə qayıdacaq. Son 27 ayın ən aşağı səviyyəsində olan, bu ilin pik nöqtəsindəkinə nisbətən əsas tərəf-müqabillərinə qarşı 11 faizədək ucuzlaşan ABŞ dollarının çox böyük hərəkətinin başlanğıcda olduğu nəzərə çarpır. Nəticədə bir çox sərmayədarların öz vəsaitlərini ABŞ qiymətli kağızlarında saxlamaqdan daşınması qaçılmaz görünür. Əmtəə Fyuçersləri Ticarət Komissiyasına görə, birja fondlarının dollara qarşı mərcləri son on illik müddətin ən yüksək səviyyəsinə çatıb. Hazırda “Bank of Amerika”nın “Global Research” qrupundakı fond menecerlərinin 36 faizi ilin ikinci yarısında əsas valyuta satışları üçün dolların yerini ixtisar ediblər”. Sərmayədarların bir çoxunun qənaətincə, ABŞ-dakı iqtisadi tənəzzül, faiz dərəcələrinin azalması, pandemiyanın fəsadlarına qarşı tətbiq edilən müxtəlif yardım və dəstək proqramları nəticəsində büdcə kəsirinin artacağı ehtimalları üzündən dollar daha da ucuzlaşacaq. Bəzi ekspertlərə görə, dolların məzənnəsi hazırda həqiqi həddən 10 faiz yuxarı saxlanılır. Almaniyanın "Commerzbank" bank konserni də dolların dünyanın aparıcı valyutası statusunun çökməyə başladığını bildirir. Qurum bunun ABŞ dollarını xarici əməliyyatlar üçün daha az cəlbedici hala gətirən ABŞ-ın sanksiya siyasətindən qaynaqlandığını iddia edib: "Dolların dünyanın ehtiyat valyutası olmaq statusunun sonudur? Bu, İkinci Dünya Müharibəsinin sonundan bəri bir neçə dəfə gündəmə gətirilən bir sualdır. 1960-ların əvvəllərində Fransa prezidenti Şarl de Qoll ABŞ valyutasının xüsusi vəziyyətinin sonuna çıxmaq istədi. 2009-da Rusiya və Çinin rəhbərləri belə bir təşəbbüs göstərdilər, lakin uğurlu ola bilmədilər. Ancaq dolların meyar pul statusu çökür". Bu şəraitdə dolların Azərbaycanda da ucuzlaşması istisna olunmur. Amma indilikdə hökumət daha çox dolların məzənnəsini sabit saxlamağa çalışır. Maliyyə Nazirliyi bildirir ki, makroiqtisadi sabitliyin qorunması məqsədilə fiskal və monetar siyasətlərin əlaqələndirilməsinin gücləndirilməsi milli valyutanın mübadilə məzənnəsinin cari ildəki kimi sabit qalmasını dəstəkləyəcək. Məlumata görə, makroiqtisadi sabitliyin təmin olunması və həyata keçirilən iqtisadi islahatlar, dollarlaşma meyllərinin səngiməsi və sair digər amillər nəzərə alınaraq, 2021-ci il üzrə manatın dollara qarşı məzənnəsi 1,7 səviyyəsində götürülüb. Eyni zamanda, inflyasiya səviyyəsinin tənzimlənməsi və məzənnə sabitliyi baxımından makroiqtisadi risqlərin reallaşmaması ortamüddətli dövrdə əhalinin sosial rifah göstəricilərinə də müsbət təsir göstərəcək.
Ramil QULİYEV
