Iqtisadi müstəvidə bu gün ən çox diqqət cəlb edən məsələlərdən biri də, heç şübhəsiz, cari ilin dövlət büdcəsində edilən dəyişikliklərdir. Xatırladaq ki, “2020-ci il dövlət büdcəsi haqqında” qanuna dəyişiklik layihəsi Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin iclasında müzakirəyə çıxarılıb. Artıq dəyişikliklər qəbul edilərək plenar iclasa da tövsiyə edilib.
Yeni dövlət büdcəsində neftin bir barrelinin qiyməti 35 dollardan götürülüb. Bəzi istiqamətlərdə xərclər azaldılır, digərlərində artırılır. Məsələn, hərbi, səhiyyə xərcləri bu il nəzərdə tutulduğundan artıq olacaq. Büdcəyə cari ildə Dövlət Neft Fondundan daxil olan vəsaitlərin də miqdarı artacaq. Bu isə valyuta bazarında baş verənlər baxımından önəmli sayılır. Dövlət Neft Fondundan büdcəyə ediləcək artımlar valyuta bazarında dollar satışını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. Bu isə son günlərdə bu istiqamətdə qeydə alınan ajiotaja son qoymaq üçün vacib sayılır.
Qeyd edək ki, cari ildə Dövlət Neft Fondunun gəlirləri bu ilin təsdiq edilmiş proqnozu ilə müqayisədə 5 milyard 41,5 milyon manat və ya 40,7% az nəzərdə tutulur. Fondun xərcləri isə cari ilin təsdiq edilmiş proqnozu ilə müqayisədə 850 milyon manat və ya 7,4% çoxdur. Beləliklə, Dövlət Neft Fondunun xərcləri 12 milyard 410,0 milyon manat, gəlirləri 7 milyard 342,6 milyon manat nəzərdə tutulur. Beləliklə, fondun büdcəsində 5 milyard 67,4 milyon manat defisit yaranacaq. Fondun xərclərində artım büdcəyə transfertlərin artması ilə bağlıdır. Bu isə, qeyd olunduğu kimi, valyuta bazarına daha çox həcmdə dollar çıxarılmasını da təmin edəcək. Onu da bildirək ki, bu ilin yanvar-iyul aylarında Dövlət Neft Fondu 4 milyard 525,7 milyon dollar məbləğində valyuta satışı həyata keçirib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 47% çoxdur. Təkcə iyul ayında fondun valyuta satışının məbləği 515,5 milyon dollar təşkil edib. Bu isə ötən ilin iyul ayına nisbətən 18,5% çoxdur. Qeyd edək ki, 2019-cu ilin yeddi ayı ərzində Fond tərəfindən 3 milyard 78,5 milyon dollar məbləğində satış həyata keçirilib. Cari ildə isə bu göstərici daha yüksək olub və bu da bazarda müəyyən ajiotaj yaradır. Amma Dövlət Neft Fondundan büdcəyə transfertlərin artması o deməkdir ki, fond satış üçün bazara daha çox dollar çıxaracaq. Çünki büdcəyə transfertləri fond manatla edir və manat da hərraclarda dollar satışından əldə edilir. Bu durumda Hesablama Palatası da valyuta bazarında gərginliyin aradan qalxacağını proqnozlaşdırır.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Hesablama Palatasının 2020-ci il üzrə “büdcə zərfi”nə dair hazırladığı rəyində neftin qiyməti və büdcə xərcləri kimi əhəmiyyətli göstəricilər üzrə bir deyil, ən azı, iki ssenarinin tətbiqi təklif olunub. Qurumun “Azərbaycan Respublikasının 2020-ci il dövlət büdcəsi haqqında" Qanununa dəyişiklik layihəsinə verdiyi rəydə bu prosesin qeyri-müəyyən dünya iqtisadiyyatı və bu qeyri-müəyyənliyə həssas olan neft qiymətləri şəraitində xüsusilə aktuallaşdığı vurğulanıb. Yenidən baxılacaq dövlət büdcəsində Dövlət Neft Fondundan transfertlərin 850 milyon manat artırılaraq, 12 milyard 200 milyon manata qaldırılması nəzərdə tutulur. Hesablama Palatasının rəyinə əsasən, bu, iqtisadi inkişafla yanaşı, istehlakçı narahatlığı fonunda xarici valyutaya artan tələbin ödənilməsinə dəstək ola bilər: “Dürüstləşməyə dair təqdim edilmiş məlumatlara əsasən, ÜDM-nin proqnoz göstəricisinin dürüstləşmə nəticəsində həm nominal, həm də real ifadədə əhəmiyyətli şəkildə azaldılmasının büdcə gəlirlərinin azaldılması, büdcə xərclərinin isə artırılması ilə müşayiət olunması nəzərdə tutulur. Adətən, büdcə parametrlərinin makrovəziyyətə paralel olaraq uyğunlaşdırılması müvafiq hesab edilsə də, pandemiya və ya postpandemiya dövrü xüsusi hal kimi qəbul edilə bilər”.
Onu da qeyd edək ki, pandemiyanın digərləri ilə müqayisədə Azərbaycana zərəri də hələlik daha azdır. Belə ki, bu ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycanda 33,8 milyard manatlıq ümumi daxili məhsul istehsal olunub ki, bu da illik müqayisədə 2,7% azalma deməkdir. Əksər sahələrdə kiçilmə baş versə də, kənd təsərrüfatı, eləcə də rabitə və informasiya sahələrində böyümə qeydə alınıb. Bu da birincidə mövsümlə, ikincidə isə karantin rejimi ilə əlaqədar tələbatın artmasına bağlıdır. ÜDM istehsalında 2,7% tənəzzül makroiqtisadi sabitlik üçün hələ ciddi təhlükə demək deyil. İnflyasiya stabildir, valyuta bazarında çalxalanma yoxdur. 6 ayda dövlət büdcəsinin gəlirləri proqnoza qarşı 2,9% və ya 338 milyon manat çox icra olunmaqla 12 milyard 23 milyon manat təşkil edib. O cümlədən, İqtisadiyyat Nazirliyinin Dövlət Vergi Xidməti proqnozdan 327 milyon manat və yaxud 8,9% çox, Dövlət Gömrük Komitəsi isə 98 milyon manat və yaxud 5,1% çox vəsait toplayıb. Son nəticədə büdcədə 292 milyon manat və yaxud proqnozdan 233 milyon manat çox profisit yaranıb ki, hesabat dövründə büdcədən maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulan bütün dövlət vəzifələri, sosial proqram və layihələrin icrası tam həcmdə təmin edilib. Bu da pandemiyanın təsirlərinin minimal həddə enməsinə təsir edir.
Ramil QULİYEV
