Dünya bazarında neft qiymətləri sürətlə artmaqda davam edir. Azərbaycanın da dünya bazarına çıxararaq satdığı xam neftin qiyməti 3,85 dollar, yaxud 11,75% artıb. Belə ki, “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin son qiyməti 36,62 dollar təşkil edib. Bu gedişlə neft qiymətlərinin ilin ilk yarısında 50 dollarlıq həddi keçməsi mümkün sayılır. Amma ABŞ iqtisadiyyatında baş verənlər və bunun dollara təsiri fonunda neft qiymətlərinin bahalaşmasının daha dinamik xarakter alması da istisna olunmur.
Məsələ burasındadır ki, ABŞ iqtisadiyyatında baş verənlərin dollara daha sarsıdıcı zərbə endirəcəyi okeanın o tayında da etiraf edilməkdədir. Bir çox amerikalı iqtisadçılar ABŞ iqtisadiyyatının qarşıdakı iki rübdə də vəziyyəti ilə bağlı bədbin proqnozlar verməkdə davam edirlər. ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sisteminin rəhbəri Cerom Pauel bildirib ki, COVID-19 pandemiyasının nəticələrini aradan qaldırmaq üçün ABŞ-ın iqtisadiyyatına bir ildən çox vaxt tələb oluna bilər:“İndi böyük əzab-əziyyətlər və çətinliklər dövrüdür. Bu dövr elə tez və güclü başladı ki, artıq insanların yaşadığı ağrıları və hiss etdikləri qeyri-müəyyənliyi sözlə ifadə etmək mümkün deyil”. Pauel onu da əlavə edib ki, iqtisadi reabilitasiya son nəticədə amerikalıların COVID-19-un yaratdığı təhlükədən nə dərəcədə qoruna biləcəklərinə əminlikdən asılı olacaq. Məhşur “Project Syndicate” nəşri isə yazır ki, belə vəziyyət dünya miqyasında dolların da taxtını laxladır. Elə bu səbəbdən bir çox ölkələr ehtiyatlarında olan dolları başqa valyuta ilə əvəzləyir: “COVID-19 böhranının başlaması ilə bir tərəfdən ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi, 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı dövründə olduğu kimi, beynəlxalq maliyyədə lider rolunu öz üzərinə götürüb. Mart ayında Federal Ehtiyatlar Sistemi təxminən 14 xarici mərkəzi bankla ikitərəfli valyuta mübadiləsi sazişlərini bir daha canlandırıb və bir sıra pul orqanları üçün yeni satınalma imkanlarını təqdim edib. Bununla da ABŞ dollarının qlobal səviyyədə qarşılanması, likvidliyə ehtiyacları təmin olunub. Amerikanın Mərkəzi Bankı növbəti dəfə dünyanın son borcalma instansiyasına çevrilib. Digər tərəfdən, Amerika prezidenti Donald Tramp COVID-19-un ictimai sağlamlığa və iqtisadi fəaliyyətə təsirinə qarşı mübarizə aparmaq üçün beynəlxalq əməkdaşlığın lazımlığı fikrini məsuliyyətsiz şəkildə rədd edib. O, “Öncə Amerika” prinsipinə diqqətlə yanaşır ki, bu da başqa hökumətlərin hər hansı bir rəhbərlik iddiası üzərindən xətt çəkir. Fürsətdən yararlanaraq, Tramp administrasiyası, prezidentin öz dar sövdələşmə dünyagörüşü ilə müəyyənləşdirdiyi kimi, təkbaşına və yalnız “milli maraq” çərçivəsində hərəkət edəcəyini açıqlayıb. Ziddiyyətli şəxsiyyətin bu hərəkəti Amerika eyniyyətinin nümunəsi deyil və dünyanın dominant valyutası olan ABŞ dolları üçün də yaxşı əlamət sayılmır. Axı, beynəlxalq sərmayəçilər və xarici hökumətlər getdikcə daha etibarsız olan tərəfdaşın puluna niyə güvənsinlər?
Sözsüz ki, hazırda dollardan kütləvi şəkildə imtina risqi azdır. Federal Ehtiyatlar Sisteminin son hərəkətləri dollara olan tələbatın artmasına cavabdır. Bu, COVID-19 böhranında dolların son təhlükəsiz sığınacaq rolunu təsdiqləyir. Buna baxmayaraq, pandemiya başlamazdan əvvəl Tramp administrasiyasının gözlənilməz davranışına və ksenofob millətçiliyin zəhərli markasına görə investorların və mərkəzi bankların “sevilməyən dollar standartına” alternativ axtardıqları bəlli olub. Dünyada Trampın İran kimi ölkələri, eləcə də onunla iş görən hər hansı bir ölkəni, o cümlədən ABŞ müttəfiqlərini cəzalandırmaq üçün maliyyə sanksiyalarından qanunsuz istifadəsindən böyük narazılıqlar var. Beynəlxalq hesablaşmalarda dolların mərkəzi rolunu “silahlandırmaq”la Tramp çoxdan başqalarını cavab atəşinə sövq edib. Xüsusilə Çin 13 trilyon dollarlıq daxili istiqraz bazarını xarici institusional investorlara tədricən açmaqla, yuanı dollara alternativ kimi təqdim etməkdə getdikcə daha çox fəallıq göstərir. Eynilə Avropa ölkələri ABŞ-ın İran neftinin ixracına tətbiq etdiyi sanksiyalardan yayınmaq üçün xüsusi hazırlanmış yeni bir mexanizmi işə salıb.Yaşıl əskinas da adlandırılan dollar onsuz da yavaş-yavaş “qan axıdır”, pandemiya isə qaçılmaz olaraq yaranı daha da dərinləşdirəcək. Bu da, öz növbəsində, Amerikanın dünyadakı nüfuzuna və nəticədə ABŞ-ın qurduğu müharibədən sonrakı beynəlxalq nizama təsir edəcək.
Dolların ABŞ-ın qüdrətinə verdiyi töhfələr yaxşı başadüşüləndir. Dünyanın dominant valyutasının emitenti olaraq, Fransanın o vaxtkı maliyyə naziri Valeri Jiskar d’Estenin dediyi kimi, o “hədsiz imtiyaz”dır. Əcnəbilər dollarlara ac qaldıqları müddətdə ABŞ sadəcə mətbəənin işini sürətləndirməklə dünyadakı qüdrətini artıra bilər. Bundan əlavə, düşmənlərinə birbaşa təzyiq göstərə və dostlarına təsirini daha da artırar… Ancaq indi Trampın şıltaq davranışı və təcridçiliyə meyli ABŞ-ın geosiyasi gücünü əhəmiyyətli dərəcədə pozmaqla təhdid edir. Qüdrətinin azaldığı məlum olduqda dollar cazibəsini itirməyə başlayacaq: zəif dollar zəif ABŞ-dır. Həqiqətən, funt sterlinq XX əsrdə oxşar bir nümunəni izləyib. Sterlinqin beynəlxalq nüfuzunu itirməsi İngiltərənin imperial gücdən qitə Avropasının sahillərində mötədil ada gücünə qədər yavaş-yavaş enişinin səbəbi idi. Dolların eyni növ mütərəqqi degenerasiyaya qarşı immuniteti yoxdur. ABŞ-ın və dolların iflası müharibədən sonrakı liberal nizamın əsas sütunlarından birini sıradan çıxaracaq. Çoxları üçün bu nizam ABŞ-ın geosiyasi dominantlığı ilə sinonim olub. Lakin ABŞ rəhbərliyi olmadığı təqdirdə, rəqabətqabiliyyətli siyasi modellər ön plana çıxır, millətçilik, populizm və “ədəbsiz demokratiyanın” müxtəlif zolaqlarını təbliğ edir. Amerikanın parçalanmış şəxsiyyəti yalnız amerikalılara təsir etməyəcək. Müharibə sonrası dollar mərkəzli nizamın aqibəti acınacaqlı görünür”.
Hesab edilir ki, dollara inam zəiflədikcə. ABŞ valyutası ilə satılan məhsullar, o cümlədən neft sürətlə bahalaşacaq. Eynilə zəifləyən dollar milli valyutaların, o cümlədən manatın güclənməsinə rəvac verəcək. Ən əsası isə, dollar ətrafında indiki proseslər davam edərsə, dünya ona yeni alternativlər də axtarmalı olacaq.
Ramil QULİYEV
