27/03/2017 20:21
728 x 90

Moskva­nın Xə­zər­də hər­bi­ləş­dir­mə si­ya­sə­ti­nə öl­kə­nin özün­dən ma­raq­lı tən­qid­lər baş­la­yıb...

img

SSRİ-nin çö­kü­şün­dən son­ra ya­ra­nan və hə­lə də həl­li­ni ta­pa bil­mə­yən əsas prob­lem­lər­dən bi­ri də Xə­zər də­ni­zi­nin hü­qu­qi sta­tu­su ilə bağ­lı­dır. Bir da­ha xa­tır­la­daq ki, bu mə­sə­lə­dən da­ha çox əziy­yət çə­kən Azər­bay­can tə­rə­fi­dir.

Çün­ki bu hal də­niz­də sər­həd­lə­rin tam mü­əy­yən edil­mə­si­nə ma­neə ya­rat­maq­la ya­na­şı, həm də mü­əy­yən ya­taq­la­rın iş­lən­mə­si­nin qar­şı­sı­nı alır. Di­gər tə­rəf­dən ya­ran­mış du­rum Azər­bay­can üçün də va­cib əhə­miy­yət kəsb edən "Transxə­zər" ki­mi kə­mə­rin çə­ki­li­şi­nin qar­şı­sı­nı alır. Bu ara­da isə bəl­li olub ki, Xə­zər də­ni­zi­nin hü­qu­qi sta­tu­su ba­rə­də Kon­ven­si­ya­nın ha­zır­lan­ma­sı üz­rə xü­su­si iş­çi qru­pun növ­bə­ti ic­la­sı­nın yan­va­rın üçün­cü on­gün­lü­yün­də ke­çi­ril­mə­si plan­laş­dı­rı­lır. İc­la­sın gün­də­li­yin­də Kon­ven­si­ya la­yi­hə­si­nin ha­zır­lan­ma­sı ilə bağ­lı bu gü­nə­dək ra­zı­laş­dı­rıl­ma­mış su­al­la­rın mü­za­ki­rə­si yer alıb. İl­kin mə­lu­ma­ta gö­rə, ic­las Aş­qa­bad­da ke­çi­ri­lə bi­lər. İc­las çər­çi­və­sin­də, həm­çi­nin, Xə­zər­ya­nı döv­lət­lə­rin XİN rəh­bər­lə­ri­nin növ­bə­ti ic­la­sı­na ha­zır­lıq mə­sə­lə­lə­ri mü­za­ki­rə olu­na­caq. Qeyd edək ki, da­ha əv­vəl Azər­bay­can xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri­nin mü­a­vi­ni Xə­ləf Xə­lə­fov Xə­zə­rin sta­tu­su ba­rə­də Kon­ven­si­ya ilə bağ­lı mə­sə­lə­lə­rin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti­nin ra­zı­laş­dı­rıl­dı­ğı­nı bil­dir­miş­di. Am­ma ra­zı­laş­dı­rı­lan mə­sə­lə­lər də­ni­zin hü­qu­qi sta­tus prob­le­mi­nin tam çö­zü­mü­nə im­kan ver­mir. Bu həm də, yu­xa­rı­da qeyd olun­du­ğu ki­mi, Xə­zər­də da­ha ge­niş iq­ti­sa­di əmək­daş­lı­ğın qar­şı­sı­nı alır. Mə­sə­lən, Ru­si­ya və İran üzün­dən "Transxə­zər"in çə­ki­li­şi hə­lə də hə­ya­ta keç­mir. Hal­bu­ki, Moskva­nın bu is­ti­qa­mət­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi si­ya­sət in­di Ru­si­ya­nın özün­də də sərt tən­qid hə­də­fi­nə çev­ri­lir. Bu­ra­da ge­də­rək da­ha açıq fi­kir­lər səs­lə­nir ki, Ru­si­ya Xə­zə­ri hərbləş­dir­mək əvə­zi­nə də­niz­də di­gər sa­hil­ya­nı öl­kə­lər­lə iq­ti­sa­di əmək­daş­lı­ğı in­ki­şaf et­dir­sə, da­ha çox mən­fə­ət əl­də et­miş olar. Ru­si­ya­nın "ga­ze­ta.ru" say­tı ya­zır ki, Ru­si­ya­nı ida­rə edən­lə­rin Xə­zər də­ni­zi­nə ma­ra­ğı uzun müd­dət hər şey­dən əv­vəl Şi­ma­li Qaf­qaz­da sa­bit­li­yi tə­min et­mək is­tə­yi ilə bağ­lı olub. Am­ma qeyd edi­lir ki, Xə­zər do­nan­ma­sı­nın Çe­çe­nis­tan və Da­ğıs­tan­da dö­yüş hə­rə­kət­lə­rin­də iş­ti­rak də­rə­cə­si ilə Su­ri­ya­da dö­yüş əmə­liy­yat­la­rı­na cəlb edil­mə­si­ni mü­qa­yi­sə et­mək çox çə­tin­dir: "Ru­si­ya Xə­zər də­ni­zi­nin ak­va­to­ri­ya­sın­dan Su­ri­ya­da­kı dö­yüş­çü­lə­rin möv­qe­lə­ri­nə ra­ket­lər­lə sar­sı­dı­cı zər­bə­lər vu­rub. Ha­zır­da Ru­si­ya­nın Xə­zər do­nan­ma­sı 60-dan çox hər­bi gə­mi və ka­ter, həm­çi­nin təx­mi­nən 20 min şəx­si he­yət­dən iba­rət­dir. Ru­si­ya bu ba­xım­dan Xə­zər­ya­nı öl­kə­lə­rin bü­tün qa­lan hər­bi do­nan­ma­la­rı­nı üs­tə­lə­yir. Keç­miş vaxtlar­da Xə­zər də­ni­zi Ru­si­ya­nın hər­bi və iq­ti­sa­di ekspan­si­ya­sı­nın əsas is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri idi. Məhz bu­ra­da Ru­si­ya­nın hər­bi do­nan­ma­sı ya­ra­nır­dı və məhz Xə­zər də­ni­zi­nin sər­vət­lə­ri Ru­si­ya­nı pla­ne­tin apa­rı­cı ener­ge­ti­ka döv­lə­ti et­di". Da­ha son­ra ta­ri­xə ekskur­si­ya edi­lə­rək xa­tır­la­nır ki, Ba­kı əra­zi­sin­də neft ha­si­la­tı­nın baş­lan­ma­sı ilə Ru­si­ya üçün Xə­zə­rin qiy­mə­ti da­ha da artdı: "XX əs­rin baş­lan­ğı­cın­da Ba­kı neft ra­yo­nu ümu­mim­pe­ri­ya neft ha­si­la­tı­nın 95 fa­i­zi­ni ve­rir­di. Xə­zər hə­min dövrdə həm də qiy­mət­li ba­lıq məh­sul­la­rı­nın əsas təc­hi­zat­çı­sı ki­mi çı­xış edir­di. So­vet ha­ki­miy­yə­ti isə Xə­zər üzə­rin­də­ki in­hi­sar hü­qu­qun­dan im­ti­na et­di. Bax­ma­ya­raq ki, Xə­zər bir sı­ra mü­qa­vi­lə­lər­lə fak­ti­ki ola­raq Ru­si­ya­nın da­xi­li də­ni­zi­nə çev­ril­miş­di. 1921, 1935 və 1940-cı il­lər­də­ki müd­dət­siz SSRİ-İran mü­qa­vi­lə­lə­ri iki Xə­zər­ya­nı döv­lə­tin Xə­zər­də də­niz fə­a­liy­yə­ti­nin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si­nə da­ir hü­quq­la­rı­nı bə­ra­bər­ləş­dir­di. SSRİ-nin da­ğıl­ma­sın­dan son­ra Xə­zər­ya­nı öl­kə­lər Xə­zə­rin göl-də­niz sta­tu­su­nu mü­əy­yən et­mək və də­niz sər­həd­lə­ri­ni çək­mək eh­ti­ya­cı hiss et­di­lər. Xə­zə­rin sta­tu­su ilə ba­rə­də ra­zı­laş­ma in­di­yə ki­mi əl­də edil­mə­yib. Bu­nun­la bağ­lı ye­kun ra­zı­laş­ma­nın 2016-cı il­də As­ta­na­da ke­çi­ri­lə­cək 5-ci sam­mit­də im­za­la­na­ca­ğı göz­lə­nir­di, an­caq son­ra­dan təd­bir 2017-ci ilə ke­çi­ri­lib. Ha­zır­da Ba­kı, Ak­tau, Türkmən­ba­şı və Bən­dər-Ən­zə­li li­man­la­rı­nın yük döv­riy­yə­si mil­yon­lar­la ton­la he­sab­la­nır. Nə­ti­cə­də Xə­zər­də yük­lə­rin da­şın­ma­sı­nın əsas marşrut­la­rı Azər­bay­can-Qa­za­xıs­tan-Türkmə­nis­tan-İran dördbu­ca­ğı­nın pe­ri­met­ri üz­rə uza­nır. Ey­ni za­man­da Azər­bay­can və Türkmə­nis­tan­da ye­ni li­man ter­mi­nal­la­rı ya­ra­dı­lır. On­la­rın işə sa­lın­ma­sın­dan son­ra yük­lə­rin həc­mi də­fə­lə­rə ar­ta­caq. Ru­si­ya­da isə hər il Xə­zər üz­rə da­şın­ma­la­rın həc­mi­nin ix­ti­sa­rı haq­qın­da he­sa­bat ve­rir­lər. 2015-ci il Xə­zər­də bü­tün Ru­si­ya li­man­la­rı­nın yük döv­riy­yə­si cə­mi 6,68 mil­yon ton təş­kil edib. Bu, Ba­kı li­ma­nı üz­rə yük­da­şı­ma­la­rın həc­min­dən da­ha az­dır. Xə­zər­də bü­tün sa­hil­bo­yu döv­lət­lər li­man güc­lə­ri­ni in­ki­şaf et­di­rə­rək "Ye­ni İpək Yo­lu" ki­mi da­ha ak­tiv mil­lət­lə­ra­ra­sı lo­gis­tik la­yi­hə­lə­rə qo­şu­lur. Ru­si­ya hə­lə ki, yal­nız mü­şa­hi­də­çi ro­lun­da çı­xış edir. Ru­si­ya Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi­nin say­tın­da id­dia edi­lir ki, Xə­zər is­ti­qa­mə­tin­də Ru­si­ya­nın ma­raq­la­rı­nın ge­niş miq­ya­sı onun re­gi­on­da hər­tə­rəf­li ak­tiv ro­lu­nu şərtlən­di­rir. Hər­çənd, Moskva Xə­zər zo­na­sın­da üs­tün ro­la id­dia et­mir. Və gö­rü­nür, Kreml hə­lə ki, Xə­zər­də­ki qon­şu­la­ra iq­ti­sa­di tə­sir alət­lə­rin­dən məh­rum edi­lib. Ru­si­ya neft və qaz­dan gə­lən gə­lir­lər he­sa­bı­na re­gi­on­da yal­nız hər­bi möv­cud­lu­ğu­nu güc­lən­di­rir". Məhz bu ad­dım da tən­qid edi­lir və he­sab edi­lir ki, Kreml əs­lin­də, bu­ra­da hər­bi gü­cü­nü ar­tır­maq­dan­sa, iq­ti­sa­di möv­qe­lə­ri­nin güc­lən­mə­si­nə da­ha çox diq­qət ye­tir­mə­li­dir. Be­lə olan hal­da Ru­si­ya Xə­zər­də ma­raq­la­rı­nı da­ha yük­sək sə­viy­yə­də tə­min edə bi­lər. Di­gər tə­rəf­dən bu hal Xə­zər­də qar­şı­lıq­lı iq­ti­sa­di əmək­daş­lı­ğın da­ha da möh­kəm­lən­mə­si­nə rə­vac ver­mək iq­ti­da­rın­da­dır. Am­ma Ru­si­ya rəh­bər­li­yi hə­lə ki, də­niz­də yal­nız hər­bi cə­hət­dən möh­kəm­lən­mə­yə da­ha çox diq­qət ye­tir­mək­də da­vam edir.

Ta­hir TA­ĞI­YEV

Son xəbərlər