Fransa Senatının məlum "erməni qərarından" sonra Azərbaycanda, Türkiyədə, dünyanın bir sıra ölkələrində fəal antifransa aksiyaları başladı, ən yüksək səviyyələrdə Fransa ilə münasibətlərin kəsilməsi, onun Minsk Qrupunun həmsədrliyindən uzaqlaşdırılması təşəbbüsləri qaldırıldı. Baş verən hadisə və reaksiyalarla bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinin baş redaktoru Aydın Quliyevin də fikirlərini oxucularımıza çatdırmaq istədik.

   Baş redaktor, hər şeydən əvvəl, Fransa Senatının məlum qanunu qəbul etməsinə qarşı yönəlmiş bütün rəy və aksiyaları dəstəklədi və bunların daha kəskin, həm də davamlı şəkildə bundan sonrakı bütün aylarda, illərdə keçirilməsinin çox əhəmiyyətli və zəruri olduğunu dedi: "Çalışmalıyıq ki, əks reaksiyalar bir anda başlayıb tez sönən kampaniyaçılıq təsiri bağışlamasın, impulsiv olmasın, hətta yaxın iki həftə ərzində Sarkozinin onu təsdiq edib-etməməsindən asılı olmayaraq etirazlar davam etməlidir. O vaxta qədər ki, Həmin təhlükəli layihə Fransa parlamentinin gündəliyindən çıxarılsın, hətta elə bir rəsmi sənədin Fransa parlamentində qəbuluna nail olmalıyıq ki, yaxın və uzaq gələcəkdə bu sənəd Fransa deputatlarının hər hansı birinə uydurma genosidlərin tanıdılması sənədlərinin parlamentə çıxarılmasına hüquqi baryer yaratsın. Məsələn, uzaq tarixdə baş vermiş hər hansı hadisəyə hüquqi qiymət verilməsi cəhdlərinin yolverilməzliyi, tarixə hüquqi qiymət verilərkən sanksiyaların tətbiqinin fundamental insan hüquqları ilə ziddiyyət təşkil etməsi və sair məzmunlarda Fransa parlamentinin rəsmi sənəd qəbul etməsinə nail olmaq uğrunda davamlı cəhdlər göstərmək lazımdır. Əks təqdirdə, deyək ki, Sarkozi bu dəfə qanunu hansısa mülahizələrlə təsdiq etməsə, Senatdakı erməni əlaltıları onu başının altına qoyub illər sonra yenə ortaya çıxaracaqlar. Necə ki, 2006-ci ildə kənara qoyulmuş həmin layihəni beş ildən sonra yenidən "diriltdilər". Həm də bir neçə ildən sonra indi dondurulmuş qanun liyihəsini yenidən gündəmə gətirsələr, o zaman kimsə onun tam qanuna çevrilməyəcəyinə zəmanət verə bilməz. Odur ki, işimizi Fransa parlamentindəki erməni tör-töküntülərinin genosid məsələsində əl-qolunu birdəfəlik qandallamaq yönümündə qurmalıyıq.

   - Birdən-birə nə baş verdi ki, Fransanın siyasi dairələri belə hay-küylü işə qol qoydular?

   - Elə dərin köklü məsələlər də burdadır. Sarkozinin və onun parlamentdəki "şaykasının" uydurma genosid qanunu üstündə belə əsməsi üzdəki görüntüdür, fikrimcə, onun alt qatlarda kökləri var. Məqsəd qarşıdakı prezident seçkilərində erməni icmasının səslərini almaqdırsa, Sarkozi bunu başqa addımlarla da edə bilərdi. Ancaq niyə məhz bu usulu seçdi? Bu üsulu seçənlər bilmirdimi ki, belə qanunun qəbul olunması təkcə Türkiyə ilə Azərbaycanın incikliyinə və etirazlarına səbəb olmayacaq, eyni zamanda NATO kimi blokun içində iki dövlətin çox təhlükəli toqquşmasına və blokun daxilində ixtilaflara səbəb olacaq?! Necə oldu ki, dünya gücləri, o cümlədən ABŞ, Fransa, İngiltərə BMT TŞ-nin qərarından əvvəl Liviyanı bombalamaq barədə dərhal razılığa gələ bildilər, bir-birini başa düşdülər, ancaq gözlərinin qabağında Fransa faktiki olaraq NATO-nu içindən parçalaya biləcək bir işə gedir və onlar da onun bu şıltaqlığına asanlıqla dözürlər, "dur" demirlər?! NATO-nu daha da möhkəmləndirmək üçün hər gün yeni layihələr üzərində baş sındıran dünya güclərinin Fransaya indiki dözümlü yanaşmasının səbəbləri çox düşündürücüdür. Yunanıstanla Türkiyənin ixtilaflarının NATO-nu çox həssas durumlara saldığı dövr hələ unudulmayıb. Elə Fransanın özünün NATO-nun hərbi strukturlarından kənarda qaldığı ötən əsrin 60-80-cı illərində blokun hansı çətinliklərlə üzləşdiyini də bilirik.

   Hələ onu demirəm ki, ABŞ-ı, NATO-nu qarşıda gözləyən çətin Suriya kampaniyasında Türkiyəyə çox böyük ehtiyac olacaq. Fransanın şıltaqlığı ucbatından Türkiyə-Ermənistan sərhədləri məsələsi daha böyük düyünə düşür və siz bu məsələnin ABŞ və NATO üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu bilirsiniz.

   İndi necə ola bilər ki, NATO üçün adi bir məsələ olan erməni məsələsinə görə blokun iki mühüm üzvünün qarşı-qarşıya dayanması bloka sərf etsin? Ancaq təəssüf ki, üzdə sanki "bloka belə sərf edir" kimi formal görüntü var. Ona görə də daha dərin təhlillər aparıb Fransada baş qaldıran hadisənin pərdəarxasının tam mənzərəsini tapmalıyıq. Mənim bununla bağlı müəyyən qənaətlərim olsa da, hələlik onların üzərində araşdırmaları davam etdirirəm. Ola bilər ki, kimlərsə mənim belə yanaşmağımı reallığın bir qədər şişirdilməsi kimi qəbul etsin. Ancaq əminəm ki, Fransa parlamentindəki olayların çox uzaqlara gedən hədəfləri var. Fransa dünya siyasəti üçün hansısa Argentina deyil, böyük oyunçudur...

   - Fransanın Minsk Qrupunun həmsədrliyindən uzaqlaşdırılması çağırışlarına necə baxırsınız?

   - Tam dəstəklənməlidir. Azərbaycanda, yəqin ki, başqa cür düşünənlər ola bilməz. Ancaq burada da bəzi incə məqamları gərək unutmayaq. Yəni bu çağırışlara elə görüntü vermək olmaz ki, biz bunu Fransanın qəbul etdiyi uydurma genosid qanununa və beləliklə də onun həmsədrlik statusunda tərəfsizlik mahiyyətinin dəyişməsinə cavab olaraq edirik. Bəlkə Sarkozi yaxın iki həftə ərzində qanuna imza atmayacaq? Bu zaman o qənaətə gəlməyə əsas yarana bilməz ki, Fransa Qarabağ məsələsində yenidən tərəfsizlik mövqeyinə qayıtdı.

   Məsələ burasındadır ki, Fransanın tərəfsizliyi həmin qanundan çox-çox əvvəllər pozulub. Sarkozi İrəvanda bir sutka, Bakıda cəmi 2-3 saat qalmaqla tərəfkeşlik edib, İrəvanda genosid abidəsini ziyarət etdiyi halda, Bakıda Şəhidlər Xiyabanına saymazlıq göstərməklə tərəfkeşlik edib. Fransanın son 20 illik tarixində belə faktlar çox olub. Ona görə də Fransanın tərəfkeşlik mövqeyində ümumiyyətlə pərçimləndiyini nəzərə alaraq, həmsədrlik institutunun yenidən formalaşdırılmasına nail olmağa çalışmalıyıq. Fransa parlamentinin uydurma genosid barədə bundan sonra hansı mövqedə olacağından asılı olmayaraq, Minsk Qrupunun tərkibinin və təbii ki, həmsədrlərin strukturunun yenilənməsinə ciddi əsaslar var. Əvvəla, indiki tərkibdə həmsədr ölkələr 1996-ci ildən indiyədək heç bir real nəticə ortaya qoya bilməyib. ABŞ, Rusiya, Fransadan ibarət həmsədrlik tərkibi özünü doğrultmur. Bəlkə ABŞ və Rusiyadan ibarət iki həmsədrlik formatı daha məhsuldar, işlək mexanizmi ola bilər? Ya bəlkə ABŞ və Rusiya ilə yanaşı, son illərdə regional proseslərdə daha fəallığı ilə seçilən Türkiyəni də buraya daxil etmək olar? Erməniləri Türkiyənin həmsədrliyindən çəkindirən bəzi məlum faktorlar olsa da, onların həyati ehtiyac hiss etdiyi sərhədlər məsələsinə görə başqa qərarlar verə bilərlər. Ya bəlkə üçüncü həmsədr kimi son illərdə regionumuzun problemləri ilə bağlı fəallaşmış İsveçrəni nəzərdən keçirmək olar? Başqa variantlar da var. İkinci, Minsk Qrupunun üzvü kimi təsdiqlənmiş 13 ölkədən ibarət tərkibə də yenidən baxmaq üçün əsaslar yaranıb. Bildiyim qədər, bunlar İsveç, İsveçrə, Almaniya, Türkiyə, Çexiya, Belarus, Finlandiya, İtaliya, Niderland, Portuqaliya, ABŞ, Rusiya, Fransadır. Hazırkı dünya reallıqları baxımından Belarusun bu tərkibdə olması və üstəlik Qarabağ probleminin son həlli üzrə yekun sülh konfransının Minskə salınması nə qədər səmərəlidir? Minsk Qrupunun yarandığı 1992-ci ildə geosiyasi vəziyyət başqa idi və həmin geosiyasi durumda bu tərkib ümidverici görünə bilərdi. Ən azı, o zaman hələ kimsə, məsələn, Belarusla sivil dünyanın hansı münasibətlər həddinə gəlib çıxacağını bilə bilməzdi. Ancaq faktdır ki, bu gün həmin münasibətlərdə çox ciddi problem var, Belarus və onun ayrı-ayrı şəxsləri bəzi konkret beynəlxalq sanksiyalar altındadır. Faktdır ki, indiki sivil dünya Belarusdakı mövcud vəziyyəti insan haqları və demokratiya prinsiplərinə, deməli həm də sülhə və təhlükəsizliyə uyğun hesab etmir. İndi özünüz baxın, sülhə və təhlükəsizliyə uyuşmayan bir ölkənin paytaxtı Minskdə Qarabağ üzrə yekun beynəlxalq sülh konfransı keçirmək məqsədi nə qədər ciddi səslənir? Bəlkə Belarusdakı vəziyyət hələ bundan sonra on illər boyu davam edəcək? O zaman Belarus rəhbərliyi onu sanksiyalar altında saxlayan Qərb dövlətlərinin rəhbərlərini öz paytaxtındakı sülh konfransında görmək istəyəcəkmi? Lukaşenkodan və onun kimi birisindən belə şeylər gözləməyənlərə mən təəccüb edərəm. Bütün bunlar o deməkdir ki, Minsk Qrupundakı Belarusun və Qarabağ məsələsində xüsusi sülhsevər fəallığı ilə seçilməyən bəzi bir neçə ölkənin hazırkı tərkibdən uzaqlaşdırılmasını nəzərdən keçirmək olar. Hətta indi ATƏT üzvü olmayan bəzi ölkələrin də yeni sülh qrupuna daxil edilməsi üzərində iş gedə bilər. Yaxın perspektivlərə baxaq. İnqilab təlatümlərində çalxalanan müsəlman - Ərəb ölkələri arasında sivil, demokratik cəmiyyət quruculuğu yolunu ardıcıl tutan ölkələr, sözsüz ki, olacaq. Həmin ölkələrin Avropa təhlükəsizlik formatlarına inteqrasiya oluna biləcəyini də unutmaq olmaz. Məsələn, Qazaxıstan kimi Asiyanın "orta göbək ölkəsi" ATƏT-ə inteqrasiya edə bilərsə, nədən Avropaya daha yaxın olan Mərakeşdən, Misirdən, İraqdan bunu gözləmək mümkün olmasın? Qısası, gələcəkdə Qarabağ problemi üzrə yeni sülh qrupunun tərkibində İslam Konfransı Təşkilatının üzv dövlətlərindən hansılarısa görmək mümkündür və buna cəhd edilməlidir. Minsk sülh konfransı anlayışı Qarabağ probleminin alnına yazılmayıb ki?! Minsk əvəzinə London, Oslo, Haaqa, Qahirə, Bağdad, Ankara və sair sülh qrupları ola bilməzmi? Əlbəttə, başa düşülür ki, bunlar qısa zamanda ərsəyə gələn məsələlərə oxşamır. Ancaq Qarabağ probleminin özünün də həll perspektivləri o qədər yaxında deyil.

   - Bu çox maraqlı ideyalar həqiqətən, dediyiniz kimi, yaxın zamanların işi deyilsə, bəs bundan sonra nələri etmək lazımdır?

   - Bütün sahələrdə köhnə sistemləri birdən-birə söküb atmaq olmur. Eyni ilə də Minsk Qrupunu, onun 13 dövlətdən ibarət tərkibini və üç dövlətin təşkil etdiyi həmsədrlik formatını. Ancaq müəyyən aralıq, keçid pillələr yox deyil. Məsələn, bir daha deyək ki, Minsk Qrupu və onun üçtərəfli həmsədrlik formatı effektli iş mexanizmi göstərə bilmədi. Üstəlik, Fransa açıq-aşkar ermənipərəst yol tutub. Bu vəziyyətdə Minsk Qrupunun həmsədrlərindən olan ABŞ və Rusiya ilə Qarabağ mövzusunda ikitərəfli və üçtərəfli təmasları gücləndirmək mümkündür. Belədə Fransa ilə fəal Qarabağ təmasları tədricən arxa plana keçəcək, əvəzində isə regional proseslərdə çox fəallaşan Türkiyə ilə Qarabağ probleminin həlli kontekstində təmasları hədsiz intensivləşdirmək olar. Sonrasını isə hadisələr göstərəcək.