Azərbaycanın Ümumdünya Ticarət Təşkilatına (ÜTT) üzvlüyü məsələsi, artıq 13 ildir ki, müzakirə mövzusudur. Proseslərin son gedişi göstərir ki, ölkəmizin hələ yaxın perspektivdə də bu təşkilata üzv olması sual altındadır. Buna əsas səbəb ÜTT ilə ölkəmiz arasında bir sıra mühüm məqamlara görə özünü qabarıq şəkildə büruzə verən ziddiyyətlərin davam etməsidir.

   Hazırda Azərbaycanın ÜTT-yə üzvlüyü ilə bağlı danışıqların bu qədər uzanması fonunda isə bəzən belə fikirlər səslənir ki, ölkəmizin bu quruma üzv olmaması daha məqbuldur. Lakin müstəqil ekspertlərin bir çoxu tam əks mövqedən çıxış edir. Bu mənada, Azərbaycanın Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzvlüyünün ölkəyə nə verəcəyi xüsusi maraq doğurur.

   Bir daha xatırladaq ki, Azərbaycan 1997-ci ildən ÜTT-yə üzvlüklə bağlı müraciət edib. ÜTT-yə üzv olan hər bir ölkə üçün razılaşdırılmış şərtlər əsasında beynəlxalq ticarət prosedurları tənzimlənir. Bu təşkilata üzv olmanın müsbət tərəfləri budur ki, Azərbaycan sahibkarlarının ixrac imkanlarını artır, üzv ölkələr bir-birinə hər hansı qadağa tətbiq edə bilmir. Digər müsbət cəhət budur ki, ölkədaxili və beynəlxalq ticarət əlaqələrində prosedurlar sadələşdirilir. İnhisarın azalması, şəffaflığın artması baxımından da ÜTT-yə üzvlük olduqca əhəmiyyətlidir. Təşkilata üzvlüyün mənfi cəhətləri isə özünü aqrar və xidmət sektorlarında göstərir. Belə ki, ÜTT üzvü ölkələrdə aqrar sektora subsidiyaların verilməsinə limitlər tətbiq edilir.

   Son proseslər isə, qeyd olunduğu kimi, təşkilatla Azərbaycan arasında ciddi ziddiyyətlərin qalmaqda olduğunu əyani şəkildə büruzə verir. ÜTT üzrə ekspert, ABŞ-ın Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (USAİD) Ticarət və İnvestisiya İslahatlarına Dəstək Proqramının ÜTT komponentinin rəhbəri Fərhad Yaokim Azərbaycanın təşkilata üzvlüyünün vacibliyini qeyd edir: "ÜTT-nin üzvü olan bütün ölkələr bundan faydalanıb, 153 üzv ölkədən heç biri təşkilatdan imtina etməyib. Üzvlük islahatlar sahəsində dünyanın qabaqcıl təcrübəsinin milli iqtisadiyyata gətirilməsi deməkdir. Milli iqtisadiyyatın qabaqcıl təcrübəyə əsaslanması isə bazar iqtisadiyyatına keçid deməkdir".

   Bəzi ekspertlər hesab edir ki, ÜTT-nin tələb etdiyi bir sıra islahatlar həyata keçirilməyincə Azərbaycanın təşkilata üzvlüyündən danışmağa dəyməz. Fərhad Yaokim bununla bağlı bildirir: "Hesab edirəm ki, siyasi iradə nümayiş etdirilsə, qanunvericilik sənədləri qısa vaxtda qəbul edilsə, üzvlük bir ilə mümkündür. Elə islahatlar var ki, bu, bütün üzv ölkələr üçün eynidir və Azərbaycanda da bu islahatların yerinə yetirilməsi vacibdir. Bu islahatlar danışıqların predmeti deyil. Qanunvericilik sahəsində islahatlar hamı tərəfindən yerinə yetirilməlidir". İslahatların əsas istiqamətləri tarif dərəcələrini, qanunvericilik, xidmətlər, kənd təsərrüfatı və digər sahələri əhatə edir.

   İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin nümayəndəsi Bəxtiyar Alışov hökumətin tariflər və kənd təsərrüfatı sahəsinə irəli sürülən şərtlərlə bağlı narahatlığını ifadə edir. Onun fikrincə, bu şərtlər Azərbaycan üçün milli istehsalın inkişafına şərait yaratmır. O, Azərbaycanın ÜTT-yə inkişaf etməkdə olan ölkə statusunda qəbul edilməsində israrlı olduğunu bildirib. "Belə ki, bu statusda qəbul gömrük tariflərində və kənd təsərrüfatında daha çox güzəştlərə imkan verir".

   Fərhad Yaokim də təsdiq edir ki, Azərbaycan ÜTT-yə inkişaf etməkdə olan dövlət kimi qəbul olunmaq istəyir: "İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün gömrük tarifləri 10 faizdən aşağıdır, inkişaf etmiş ölkələr üçün isə 3-5 faizdir. Azərbaycanda hazırda gömrük tarifləri 6-7 faiz təşkil edir. Kənd Təsərrüfatı sahəsində subsidiyalar məhsulun dəyərinin 27 faizini təşkil edir. İnkişaf etmiş ölkələr üçün isə bu 5-10 faizə bərabərdir".

   Bəxtiyar Alışov hesab edir ki, indiki halda rüsumların aşağı salınması xeyli problem yarada bilər: "Tutaq ki, 20 ildən sonra bizim neftimiz tükəndi. Biz o aşağı rüsumlarla ölkənin kənd təsərrüfatını qoruya biləcəyikmi, dövlət büdcəsinin gəlirlərini formalaşdıra, pensiyaları, yoxsul əhaliyə düşən kompensasiyaları verə biləcəyikmi?". Bəxtiyar Alışova görə, indiki halda Azərbaycan öz daxili bazarını, milli iqtisadiyyatı qorumalıdır.

   İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin rəsmisi onu da bildirir ki, üzv ölkələrin bəzilərində kənd təsərrüfatına yönəldilən subsidiyalar və gömrük tarifləri Azərbaycandan da yüksəkdir: "Amma Azərbaycana təklif edirlər ki, subsidiyalar ümumiyyətlə olmasın. Bu isə qəbuledilməzdir. Azərbaycan qanunvericilik sahəsində islahatları davam etdirir və standartlara uyğun mal istehsal edir".

   Bəzi ekspertlər isə hesab edir ki, Azərbaycan ÜTT-yə üzvlüyünü gecikdirməklə çox böyük risq altına girir. Onların fikrincə, gecikmə ölkəni gələcəkdə əsassız tələblərlə üz-üz qoya bilər. Lakin göründüyü kimi, hökumət heç də tələsik addım atmaq istəmir. Hələlik isə müşahidə olunan odur ki, Azərbaycanın təşkilata inkişaf etmiş, yoxsa inkişaf etməkdə olan ölkə statusu ilə üzvlüyü yönündə ÜTT ilə yaşadığı ziddiyyət davam edir. həmçinin gömrük tarifləri, kənd təsərrüfatına ayrılan subsidiyaların həcmilə bağlı ziddiyyətin də davam etdiyi aydın şəkildə özünü büruzə verir. Tərəflərin heç birinin mövqeyindən geri çəkilmək niyyətində olmaması isə ölkəmizin sözügedən quruma üzvlük məsələsinin hələ bir müddət uzanacağını göstərir.