Xəbər verildiyi kimi, Dünya Bankı kölgə iqtisadiyyatının vəziyyətilə bağlı bu günlərdə 151 ölkə haqqında hesabat açıqlayıb. Hesabatda bildirilir ki, 1999-2007-ci illərdə aparılmış tədqiqatın nəticəsinə görə, bütün dünyada kölgə iqtisadiyyatının payı artmaqda davam edir və hazırda ÜDM-nin 35,5 faizi həddinə çatıb. Bankın hesablamalarına görə, ən az gölgə iqtisadiyyatı İsveçrə və ABŞ-dadır.

   Ən çox qanunsuz iqtisadiyyat isə Gürcüstanda (70 faiz), Boliviyada (68.1 faiz) və Azərbaycandadır. (63.3 faiz).

   Çirkli pullar, əsasən gizli iqtisadiyyat nəticəsində əldə olunur. Çirkli pulların ölkə iqtisadiyyatındakı çəkisinə gəldikdə, məsələ ilə bağlı rəsmilərlə müstəqil iqtisadçılar arasında fikir ayrılığı var. Belə ki, Statistika Komitəsi onun səviyyəsinin 15-20 faiz olduğunu bəyan edir. Çirkli pulların ölkə iqtisadiyyatındakı səviyyəsini ekspertlər 40 faiz nisbətində qiymətləndirir. Dünya üzrə orta göstəriciyə gəldikdə, ABŞ, Avropa Birliyi və Yaponiya kimi inkişaf etmiş ölkələrdə bu göstərici 5-10 faiz civarındadır. Asiya və Afrikanın geridə qalmış ölkələrində isə çirkli pulların iqtisadiyyatdakı çəkisi 50-60 faizə çatır. Bu onu göstərir ki, çirkli pulların iqtisadiyyatdakı çəkisi az olduqca, həmin ölkə daha inkişaf etmiş səviyyədə olur. Azərbaycan da inkişaf etmiş ölkələr səviyyəsinə çatmaq üçün yubanmadan bu sahədə ciddi addımlar atmalıdır. Bu işdə müvafiq qanunun qəbulu və onun işlək mexanizmə çevrilməsi üçün qanunverici orqanın da üzərinə mühüm vəzifə düşür. Görəsən Azərbaycan şəraitində qanunsuz yolla əldə edilmiş çirkli pulların yuyulmasının qarşısını almaq üçün nə kimi tədbirlər görülməlidir ki, sonda məsələ öz müsbət həllini tapa bilsin?

   İqtisadçı ekspert İlham Hüseynlinin sözlərinə görə, Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatını yaradan əsas amillər korrupsiya və çirkli pullardır. Bu məsələdə Azərbaycandakı anlayışla dünyadakı anlayış arasında fərqlər var. Onun dediyinə görə, dünyada çirkli pullar dedikdə, əsas üç biznes növü göz önünə gəlir: "Bunlar silah alveri, narkotik və insan alverindən ibarətdir. Ölkəmizdə isə bu özünü, əsasən, qeyri-leqal yolla və gizli iqtisadiyyat nəticəsində əldə edilmiş vəsait səviyyəsində göstərir. Dünyada qəbul edilən çirkli pul anlayışı bu səbəbdən də ölkəmiz üçün bir o qədər uyğun deyil. Deyilən üç yolla qazanılan pullar daha çox terrorizm və separatizm kimi neqativ halların maliyyələşməsinə yönəlir. Bu baxımdan ölkəmiz üçün narahatlıq yoxdur. Çünki Azərbaycanda çirkli pullar məmur biznesinin bir qədər də genişlənməsinə sərf edilir. Milli Bank və Maliyyə Nazirliyinin pulun mənbəyinin soruşulması və hərəkətilə və tanınmış terrorçuların hesabları ilə bağlı müvafiq təlimatları var. Dünyada maliyyə cinayətilə mübarizə aparan FATF təşkilatı ilə Azərbaycan yaxından əməkdaşlıq edir. Onlar ölkəmizdə də monitorinq aparır". Ekspert düşünür ki, Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizə üçün iki istiqamət əsas götürülə bilər. Ona görə, ilk öncə korrupsiyanın azaldılması və bu yolla əldə olunan pulların yuyulması istiqamətində konkret tədbirlərin həyata keçirilməsinə nail olunmalıdır: "Ölkəmiz bununla bağlı təkcə FATF-la deyil, Avropa Birliyi və digər təşkilatlarla da əməkdaşlıq çərçivəsində gizli iqtisadiyyat sektorunun mümkün qədər daha çox leqallaşmasına çalışmalıdır. Məmur özbaşınalığına daha ciddi təsirlər göstərilməlidir. Bizdə tikinti, restoran və turizm biznesində dövr edən pulların böyük əksəriyyəti çirkli pullardır. Bütün bunlar onu göstərir ki, həmin pulların leqallaşdırılmasına, maliyyə amnistiyasına ehtiyac var. MDB məkanında, Qazaxıstan da daxil olmaqla, bir sıra ölkələr artıq bunu tətbiq edib". Ekspert zənn edir ki, amnistiya daimi deyil, müəyyən bir müddət üçün tətbiq edilməlidir.

   Bunun 1 il olması, ekspertə görə, məqbuldur: "Bu müddətdə gizli vəsaitin leqallaşması üçün tam şərait yaradılmalıdır. Amnistiya müddəti başa çatdıqdan sonra gəlirlər haqqında deklarasiya tələb oluna bilər. Vəzifəli şəxslərin gəlir və xərc deklarasiyaları mütləq tətbiq edilməlidir. Vergi və gömrük rüsumu elə qurulmalıdır ki, əlavə korrupsiyaya yol açmasın. İnsanlar qeyri-leqal hərəkətdənsə, leqal fəaliyyət göstərməklə dövlət büdcəsinə vergi ödəməkdə daha maraqlı olmağa stimullaşsın".

   İ.Hüseynli qeyd etdi ki, Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatının formalaşması üçün ən münbit məkan Ermənistanın işğalı altında olan ərazilərdir: "Azərbaycanın işğal altında olan ərazilərilə bağlı hökumət, cəmiyyət və bütün siyasi partiyalar həmrəy olmalıdır. Bu ərazilər bütün beynəlxalq qurumlar və dövlətləri tərəfindən də ölkəmizin toxunulmaz ərazisi kimi qəbul edilib. Eyni zamanda, onlar da həmin əraziyə nəzarətdən kənar zona kimi baxır. İşğal edilmiş ərazi, əsasən, silah alveri və narkotik məkanına çevrilib. Yəni çirkli pullar belə ərazidə özünü sərbəst hiss edir". Gizli iqtisadiyyatın daha çox nağd pullarla bağlı olduğunu diqqətə çatdıran həmsöhbətimiz, ümumiyyətlə, pul dövriyyəsinin 60 faizinin nağd pulun payına düşdüyünü vurğuladı.

   Konstitusiya Araşdırmalar Fondunun prezidenti Əliməmməd Nuriyev "çirkli pulların yuyulması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin qarşısının alınması haqqında" Qanunun qəbulunu korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində və gizli iqtisadiyyatın payının azaldılması baxımından çox əhəmiyyətli sayır: "Qanunun qəbulu və monitorinq komitəsinin yaradılması çox əhəmiyyətlidir.

   Qanunun icrasına nəzarət edən monitorinq komitəsinin əsasnaməsi təsdiq edilsə də, təsis edilmiş yeni qurumun rəhbərliyi müəyyənləşməyib. Əlbəttə ki, bu prosesdə tələskənliyə yol vermək olmaz. Kölgə iqtisadiyyatının artması və çirkli pullara qarşı mübarizə qlobal xarakter alıb. Çoxlu sayda təşkilatlar, insanlar var ki, qazanılmış vəsaitləri bir sıra hallarda mənimsəməklə məşğul olur.

   Bəzən çirkli pullar insanların, qurumların varlanmasına gətirib çıxarır. Onlar çalışır ki, əldə etdiyi çirkli pulları mənimsəsin. Başqa bir təhlükə terrorçuluğun maliyyələşməsilə bağlıdır. Ermənilərin terrorçuluq fəaliyyəti, həmçinin Neft Akademiyasında yaşanan qanlı olay məhz belə çirkli pullar hesabına baş verir. Nəzarət altında olmayan işğal edilmiş ərazilərdə silah və narkotik biznesindən geniş istifadə olunur".

   Məmurların gəlir deklarasiyasının doldurulması ilə bağlı Nazirlər Kabineti tərəfindən bəyannamə formasının hazırlanmadığını da önə çəkən Ə.Nuriyev qeyd etdi ki, bu proses hələ də ləngiməkdədir: "Qanuna görə, 20 min manatdan artıq vəsait ölkədən kənara çıxarılarsa, bununla bağlı tədqiqat aparıla bilər. Qanunun qəbulu siyasi fəaliyyətlə məşğul olan və fəaliyyəti şübhə doğuran şirkətlərin, qurumların üzərində monitorinqin gücləndirilməsinə zəmin yaradacaq".

   Milli Məclisin üzvü Zahid Orucun sözlərinə görə, terrorçuluqla mübarizə və o cümlədən çirkli pulların yuyulmasının qarşısının alınması məsələsi 11 sentyabr hadisələrindən sonra aktualaşıb: "Azərbaycan bu sahədə üzərinə düşən bütün öhdəlikləri yerinə yetirir. Maliyyə-bank sektorunda mənbəyi şübhə doğuran maliyyələşmələr haqqında hesabatların verilməsi reallaşdı. Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatının həcmi getdikcə azalır və bunun dəqiq göstəricisini söyləmək çətindir. Kölgə iqtisadiyyatının əsasını təşkil edən "Çirkli pulların yuyulması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin qarşısının alınması haqqında" qanun qəbul olunub.

   Qanundan irəli gələn maliyyə kəşfiyyatı qurumunun yaradılması üçün gərəkən addımlar atılıb. Güman edirəm ki, yaxın vaxtlarda maliyyə kəşfiyyatı qurumu yaradılacaq. Azərbaycanın çirkli pulların dövriyyəsində və terrorçuluğun maliyyələşməsində tranzit rolunu oynaması mümkün deyil. Bu günə qədər belə bir fakta rast gəlinməyib. Hətta beynəlxalq qurumların hesabatlarında Azərbaycanın adı hallanmayıb".

   Z.Oruc yaxın illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatında gizli biznesin, maliyyələşmənin həcminin minimuma enəcəyini bildirdi.