Əlillərin problemlərindən çox yazılıb. Amma bizi təəccübləndirən məqam rəsmi statistika ilə bağlıdır. Təsəvvür edin, 1 milyondan çox qaçqını və 18 il müharibə vəziyyətində olan Azərbaycanda əlillərin sayı Yaponiyada və ya Almaniyadakından azdır. Sizcə, bu ziddiyyət nə ilə bağlıdır? Cavab sadədir: söhbət əlillik dərəcələrinin alınması prosedurundakı qara texnologiyadan, başqa sözlə, rüşvətdən gedir.

   Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, əlillərin sayı əhalinin ümumi sayının 6-10 faizi nisbətində olarsa, bu normal hal sayılır. Azərbaycanda isə bu göstərici 4,9 faizdir. İnkişaf etmiş ölkələrdə, məsələn, Almaniyada bu göstərici 7, Yaponiyada 5,5 faiz təşkil edir.

   MDB ölkələrindən Rusiyada bu göstərici 7,5 faiz, əlilliyin intensivlik göstəricisi (bu göstərici əhalinin hər 10 min nəfərinə düşən əlillərin sayını xarakterizə edir) 60-70 nəfər, Belarusda əlilliyin səviyyəsi 5,2 faiz, intensivlik göstəricisi 55-60 nəfər, Ukraynada əlilliyin səviyyəsi 5,2, intensivlik göstəricisi 50 nəfər, Qazaxıstanda isə, müvafiq olaraq, 4,2 və 51-dir. Sovet vaxtında ən yüksək dispanserizasiya şəraitində əlillərə əla xidmət şəraitində əlilliyin intensivlik göstəricisi 50 nəfər təşkil edib.

   Azərbaycanda isə, rəsmi məlumata görə, əlilliyin səviyyəsi 4,9 faiz, əlilliyin intensivlik göstəricisi 50-60 nəfərdir. Rəsmi məlumata görə, hazırda ölkədə 430 mindən çox əlil var ki, onların da 11 mini Qarabağ müharibəsi zamanı yaralananlardır.

   Amma əlilliyin səviyyə göstəriciləri Azərbaycanda heç də reallığı əks etdirmir. Əlillik səviyyəsinin ölkəmizdə belə aşağı olmasının çoxlu subyektiv səbəbləri var. Mövcud durum, ilk növbədə, əhalinin sosial-iqtisadi vəziyyətinin acınacaqlı olması ilə izah olunmalıdır. Əhalinin, faktiki olaraq, yarısından çoxunun yoxsul və kasıb olması üzündən əlillik dərəcəsi almaq üçün tələb olunan prosedurları adlamaq problemə çevrilir. Daha dəqiqi, xəstəxanalarda həkim məsləhət komissiyalarının azərbaycansayağı davranışıdır. 88 saylı forma blankı dolduran zaman yaşanan süründürməçilik əlillərin əsəblərini o dərəcədə tarıma çəkir ki, prosedur qaydalardan tam imtina etmək lazım gəlir.

   Mövcud qaydalara görə, əlillik dərəcəsi almaq üçün işləyən şəxslər 6, işləməyənlər 3 ay müddətinə stasionar müalicə almalıdır. Təbii ki, bu müddətdə onlar özlərini zəruri dərman ləvazimatları ilə təmin etməlidir.

   Ekspertlər hesab edir ki, bu sahədə qanunvericilikdə mövcud olan boşluqlar həkimlərə sözügedən dərəcələri vermək üçün müstəsna səlahiyyətlər verir ki, bu da vəziyyətdən sui-istifadə hallarını artırır.

   Ötən saylarımızda da qeyd etmişdik ki, dövlət əlillik dərəcəsi alanların sayının azaldılmasında maraqlıdır. Çünki ölkədə əlillik dərəcəsi alanlar heç də əlil deyil. Məsələn, Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun sədri Səlim Müslümov pensiyaya çıxanların sayının sürətlə artdığını deyib. S.Müslümovun fikrincə, pensiyaya çıxanlar arasında, xüsusilə 2-ci qrup əlillərin sayının çoxluğu şübhə doğurur. 2-ci qrup əlillər, əsasən daxili xəstəliklərin diaqnozu əsasında əlillik dərəcəsi alır. Bu cür xəstəliklərə isə dəqiq diaqnoz qoymaq çətindir. Bir həkimin rəyi digərilə üst-üstə düşməyə bilər. Ona görə də bu kateqoriyadan olan əlillərin sənədlərinin araşdırılmasına ehtiyac var.

   Qeyd edək ki, bir müddət öncə Naxçıvan Muxtar Respublikasında əlillik dərəcəsinin verilməsilə bağlı ciddi araşdırma aparılmışdı. Məlum olmuşdu ki, bir çoxlarına əlilliklə bağlı sənədlər saxta yolla verilib. Araşdırmalardan sonra bir çoxlarının dərəcələri endirildi, bəzilərinin isə dərəcələri ümumiyyətlə ləğv olundu.

   Belə bir təcrübənin, nümunənin digər rayonlarda da tətbiq edilməsinə ehtiyac var.

   Bir sıra ekspertlər qeyd edir ki, əlilliyin rəsmən aşağı səviyyədə olmasının başlıca səbəbi dövlətin verdiyi müavinətlərin çox aşağı olmasıdır. Hazırda Azərbaycanda müavinətlər I qrup 110 manat, II qrup 70 manat, III qrup isə 41 manat təşkil edir. Müavinətlərin belə az olması əlillik dərəcəsi almaq istəyənlərin marağını azaldır. Məsələn, Rusiyada III qrup əlil 120 dollar, II qrup 150 dollar, I qrup əlillər isə 250 dollar müavinət alır.

   Ölkədə əlillik dərəcəsi vermək üçün 22 tibbi-sosial ekspert komissiyası fəaliyyət göstərir. 75 inzibati rayonu olan ölkədə bu yaxşı hal deyil. Camaatın, sadəcə, ətraf rayonlardan bu komissiyalara gəlməyə maddi imkanı çatmır. Yeri gəlmişkən, qiymətlərin artdığı bir vaxtda əlillik dərəcəsi almaq üçün rüşvətin məbləği də artıb.

   Mətbuatda yer almış faktlara inansaq, I qrup əlillik dərəcəsi almaq üçün minimum 1000, II qrup üçün 600-700, III qrup üçün isə 400 manat rüşvət tələb olunur. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində işləyən və adının gizli saxlanması istəyən şəxsin dediyinə görə, ölkədə olan 22 TSEK-dən ildə 5 milyon dollara yaxın rüşvət yığılır. Onun sözlərinə görə, həqiqətdə əlillərin sayı çox olsa da, rəsmiyyətdə çox az göstərilir. Həmçinin, pulu olmayan və fiziki qüsurlu şəxslərin əlillik dərəcəsinin verilməsi prosesi həyata keçirilmir. Bütün bunlar onu göstərir ki, həqiqətdə əlillər qalıb kənarda, saxta yollarla əlillik vəsiqəsi qazananlar dövlətdən müavinət və başqa imtiyazlar alıb. Bununla yanaşı, əlillərin sayının Azərbaycanda belə az olması heç cür başadüşülən deyil.

   Azərbaycan elə bir coğrafi yerdə yerləşir ki, burada yaşayan insanların əksəriyyəti bu və ya digər xəstəlikdən əziyyət çəkir. Təsadüfi deyil ki, beynəlxalq səhiyyə təşkilatlarının hesabatlarında da bildirilir ki, Azərbaycanda hər doğulan 10 min uşaqdan 631-i irsi xəstəliklər üzündən dünyaya qüsurlu gəlir. Bu göstərici ilə Azərbaycan dünya ölkələri arasında sonuncu yerlərdə qərar tutub. Siyahıda Azərbaycanın yaxın qonşuları Tacikistan, Qırğızıstan və sosial-iqtisadi vəziyyəti ağır olan başqa ölkələrdir.

   Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Azərbaycanda əlillərin sayı həqiqətdə çox olsa da, əlillik dərəcəsi almaq üçün qoyulan prosedurlardakı şərtlərin ağırlığı üzündən vətəndaşların bu sədləri keçməyə sadəcə həvəsi qalmır. Bu isə onun nəticəsidir ki, ölkədə hətta adi sosial şərtlər, qanunlar, rüşvət və korrupsiya mexanizmi müdafiəsiz adamların əleyhinə işləyir.