Dağlıq Qarabağla bağlı proseslər, həllini tapmaq əvəzinə, İrəvanın qeyri-konstruktivliyi üzündən mürəkkəbləşməyə doğru istiqamət almaqdadır. Buradan belə nəticə çıxarmaq olar ki,
   Dağlıq Qarabağ ətrafında gedən danışıqlar prosesi dalana dirənib. Azərbaycan tərəfi "Madrid prinsipləri"nin yenilənmiş variantını qəbul etdiyini dəfələrlə bəyan etsə də, Ermənistan 9 aydır ki, məsələyə hər hansı bir reaksiya göstərmirdi. Bu azmış kimi, indi də o, ortalıqda hansısa Sankt-Peterburq təkliflərinin olduğunu iddia etməyə başlayıb. Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyanın bununla bağlı yeni açıqlamaları münaqişənin dinc yolla həllinə olan ümidin də üzərindən xətt çəkir. Onun sözlərinə görə, hazırda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması ilə bağlı danışıqlar masasında "Madrid prinsipləri" var və onların əsasında Sankt-Peterburqda yeni təkliflər təqdim olunub. O, həmçinin, rəsmi Bakının yeni təklifləri qəbul etmədiyini də iddia edib: "Azərbaycan ATƏT-in Minsk Qrupu tərəfindən təqdim olunan təklifləri qəbul etdiyini desə, danışıqlar davam edəcək. Əks təqdirdə başqa yollar seçiləcək. Sankt-Peterburqda edilmiş təkliflər var. Biz deyirik ki, bu sənəd danışıqların davam etdirilməsinə imkan verir. Görək, Azərbaycan nə deyəcək".
   Serj Sarkisyanın sözlərinə görə, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrinin Almatı bəyanatında Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin üç prinsipə-ərazi bütövlüyü, öz müqəddəratını təyinetmə hüququ və güc tətbiq edilməməsinə əsaslanmalı olduğu göstərilib: "Bundan başqa, qeyd olunub ki, bu prinsiplərin hər üçü bərabər gücdədir və onlardan hər hansı biri digərindən üstün tutula bilməz". Maraqlı situasiya yaranıb. Bir tərəfdən, ortalıqda Minsk Qrupu həmsədrlərinin təklif etdiyi "Madrid prinsipləri"nin yeniləşmiş variantı var. Digər tərəfdən də, Sankt-Peterburqda Minsk Qrupunun digər həmsədrlərinin iştirak etmədiyi görüşdə, ermənilərin dediyinə görə, yeni təkliflər səsləndirilib. Hansı ki, həmin təkliflərə İrəvan "hə" deyir və onun da məhz "Madrid prinsipləri" əsasında formalaşdığını iddia edir. Görəsən bu nə deməkdir? Həmin məqam ona dəlalət etmirmi ki, Minsk prosesi artıq tam şəkildə iflasa uğrayıb?
   "Ayna-Zerkalo" qəzetinin siyasi şərhçisi Rauf Mirqədirov zənn edir ki, bu mövqeyə Minsk prosesinin iflasa uğraması kimi yanaşmaq doğru deyil: "Minsk prosesi 1992-1993-cü illərdə başlayıb. Əslinə qalsa, danışıqlar prosesini bir neçə mərhələyə bölmək olar. İndiki mərhələ Praqa mərhələsidir. Hazırda gedən proses Praqa danışıqlarından sonra cərəyan edən mərhələdir. Bunun əsasında da "Madrid prinsipləri" meydana çıxıb. Rusiya prezidentinin Sankt-Peterburqda hansısa yeni təkliflərlə çıxış etdiyini istisna etmirəm. Görünür, bu təkliflər Azərbaycanı qane etmədiyindən, o həmin təkliflərin yalnız istək kimi irəli sürüldüyünü bəyan edir. Bakı, əsasən ABŞ, Rusiya və Fransa prezidentlərinin Torontoda keçirilən görüşündəki bəyanatına istinad edərək "Madrid prinsipi"ni qəbul etdiyini bildirir. Sankt-Peterburqda hansı təkliflərin irəli sürüldüyünü hələlik bilmirik. Bu təkliflər üç həmsədr dövlətin rəhbərləri tərəfindən irəli sürülsəydi, öz əksini Torontoda qəbul edilən bəyanatda tapardı. Deməli, Sankt-Peterburq təklifləri, sadəcə olaraq, Rusiya tərəfindən təkbaşına irəli sürülən təkliflərdir". Həmsöhbətimiz düşünür ki, Sankt-Peterburqdakı təkliflər "Madrid prinsipləri"nin mübahisəli müddəalarını əhatə edə bilər: "Görünür, həmin təkliflər "Madrid prinsipləri"nin mübahisəli müddəalarını əhatə edir. Həmin mübahisələr isə ilk növbədə Dağlıq Qarabağın gələcək statusu, qismən də Laçın dəhlizi ilə bağlıdır. Görünür, Moskvanın təklif etdiyi variant Azərbaycanı ümumiyyətlə qane etmir. Bu halın Minsk prosesinin iflası olub-olmadığı isə məqsəddən asılıdır". R.Mirqədirov onu da bildirdi ki, Kremlin məqsədi danışıqların daha çox uzadılmasına şərait yaratmaqdan ibarətdir: "Belə vəziyyət Rusiyanın Minsk Qrupunun digər həmsədr ölkələrilə siyasi maraqlar çərçivəsində guya alver etməsinə imkan yaradacaq. Rusiya, sözsüz ki, birbaşa danışıqlara aludə olduğu xətti yeridə bilməz. Ona görə də Ermənistana danışıqları uzatmaq üçün şərait yaradır. Yeni təkliflərin irəli sürülməsi onu göstərir ki, İrəvan da məhz bunda maraqlıdır. Azərbaycan tərəfi, hətta Almatı danışıqlarından sonra da bəyan edir ki, danışıqları davam etdirməyə hazırdır. Moskva ilə Vaşinqton arasında gedən alverin nəticəsindən asılı olaraq proses hər iki tərəfin marağına cavab verdikdə Minsk Qrupunun Dağlıq Qarabağ məsələsində müsbət nüanslar əldə edəcəyinə ümid etmək olar. Əks təqdirdə, tərəflərdən biri, ilk növbədə də Rusiya hər şey edəcək ki, danışıqlar uzansın. Eyni zamanda, düşünmürəm ki, yaxın perspektivdə hərbi əməliyyatlara başlamaq Azərbaycanın maraqlarına cavab verir. Bunu Azərbaycanın ali rəhbərliyi də gözəl başa düşür. Hətta iflasa uğrayan Almatı danışıqlarından sonra həmin prosesin davam etdirilməsi bəyanatları da məhz bununla səslənir, Çünki indiki halda, düşünmürəm ki, beynəlxalq əhval-ruhiyyə Azərbaycana hərbi əməliyyatları müvəffəqiyyətlə başa çatdırmağa imkan verir. Xaricdə elə qüvvələr var ki, Bakını cəzalandırmaq üçün indiki halda Azərbaycanın hərbi əməliyyatlara başlamasında maraqlıdır. Bunun nəticəsinin necə olacağı ilə bağlı Gürcüstanın taleyi parlaq nümunədir".
   Digər politoloq Aydın Mirzəzadənin fikrincə, İrəvan son hərəkətlərilə əslində əvvəlki razılaşmalardan imtina yolunu tutduğunu büruzə verir: "Konfliktin həlli istiqamətində müxtəlif baxışlar mövcuddur. Rusiya, Minsk Qrupu həmsədrlərindən biri olaraq, problemin həlli istiqamətində daim fəallıq göstərir. Ancaq bununla belə, Rusiyanın təklifi Minsk Qrupunun təklifi sayıla bilməz. Yalnız üç tərəfin razılığı əsasında bu baş verə bilər. Uzun müddət Minsk Qrupunun "Madrid prinsipləri" əsasında təklifləri həyata keçirilirdi. Lakin Ermənistan növbəti dəfə özünün dövlət məsuliyyətsizliyini ortaya qoydu.
   Yəni razılaşdırılmış məsələlərin bir sıra mövqelərindən geri çəkilərək, Sankt-Peterburqda verilən təklif üzərində israr etməyə başlayıb. Sankt-Peterburq təkliflərinin nədən ibarət olması barədə ictimaiyyətin və politoloqların məlumatı yoxdur. Ancaq Sarkisyanın bəyanatı göstərir ki, o, əvvəlki razılaşmalardan imtina yoluna daha çox üstünlük verir. İnanmıram ki, belə addımlar Ermənistan üçün perspektivdə sərfəli olar. Çünki problemin həlli uzandıqca İrəvan konfliktdə uduzur və bir dövlət olaraq inkişafdan qalır". Ekspert belə durumun Minsk prosesinin tamamilə iflasa uğraması kimi başa düşülməsilə isə razılaşmır: "Bununla belə, indiki situasiya göstərir ki, problemin həlli heç də asanlıqla getmir. Hər halda müəyyən problemlər var. Amma ümumilikdə bu hal problemin dalana dirəndiyini deməyə əsas vermir. Hər halda çalışılır ki, həll üçün müxtəlif variantlar nəzərdən keçirilsin. Lakin bunun hansının daha effektli olacağını gələcək göstərəcək".
   

Azərbaycana səfərə gəlmiş Ukraynadakı Holokost Tarixini Araşdırma Mərkəzinin direktoru Anatoli Podolskinin APA-ya müsahibəsi.
   - Azərbaycana səfərinizdə məqsəd nədir?
   - Mən ilk dəfədir Azərbaycana səfər edirəm. Kiyevdə yaşayan dostum və həmkarım Burzu Əliyevin dəvətilə bura gəlmişəm. Biz 15 ilə yaxındır dostluq edirik. Mən tarixçiyəm. Burzu Azərbaycanın mürəkkəb tarixi haqqında mənə çox danışıb. Söhbət keçmişin gizli qalan məqamlarından gedir. Azərbaycan tarixinin sovet dövründə naməlum qalmış keçmişi - 1918-ci ilin mart qırğını, eləcə də son 20 ilin hadisələri, Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri, Dağlıq Qarabağ faciəsi ilə tanış olmaq və bunun əsasında rus dilində, mümkün olarsa həm də ingilis dilində məqalə hazırlamaq ideyası var. Bu mövzu barədə Azərbaycandan kənarda çox az şey bilirlər. Mən bir həftə ərzində tarixçilərlə, ictimaiyyət nümayəndələri ilə görüşdüm və Azərbaycanda keçmiş haqqında həqiqətlərin işıqlandırılması arzusunu gördüm. Gənc nəsil bu həqiqətləri bilməlidir. Tarixi ədalət bərpa olunmalıdır. Mən Azərbaycana bir həftəlik səfərim əsasında analitik məqalə yazmaq və Ukraynada dərc etdirmək istəyirəm. Mümkün olarsa, bu yazını Avropanın ingilisdilli nəşrlərində də dərc etdirmək niyyətindəyəm.
   - Qubadakı kütləvi məzarlığı ziyarət etmisiniz. Bu barədə təəssüratlarınızı bilmək maraqlı olardı.
   - Biz Qubada inşa edilməkdə olan memoriala getdik. Bura 1918-ci ildə baş vermiş qırğınların azərbaycanlı, çox güman ki, həm də yəhudi qurbanlarının kütləvi məzarlığıdır. Güllə seçim etmir. Bu hadisələr ermənilərin əli ilə zorla sovet hakimiyyəti qurularkən baş verib. Bu gün bu haqda həqiqətləri yazmaq lazımdır. Keçmiş haqqında yazarkən vicdanlı olmaq vacibdir. Fikrimcə, Qubadakı memorialın açılışı çox önəmlidir. Ermənistandakı gənclər də gəlib bura baxa bilər. Memorial ona görə lazımdır ki, insanlar bura gəlsin və gələcəkdə belə hadisələr təkrarlanmasın.
   - Qubadakı yəhudi icması ilə görüşünüz haqqında nə deyə bilərsiniz?
   - Biz Qırmızı qəsəbədə olduq. XIX əsrin ortalarında tikilmiş sinaqoq və məscidi gəzdik. Bu məkanlar mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsinin, mehriban qonşuluq münasibətlərinin simvoludur. İcma təmsilçiləri Qubada onlara olan münasibəti yüksək qiymətləndirir. Yəhudi gənclərin nikahına da şahid olduq. Mən gördüm ki, onlar keçmişinə çox həssasdır. Gedənlər olsa da, Qubaya qayıdıb burada yaşayanlar da var.

Müxalifət partiyaları iyulun 31-də mitinq keçirmək üçün Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinə (BŞİH) müraciət edib.
   Müsavat Partiyası Mərkəzi İcra Aparatının rəhbəri Arif Hacılı APA-ya bildirib ki, Müsavat Partiyası və Demokratiya Uğrunda İttifaq (DUİ) şəhər rəhbərliyinə birgə müraciətində aksiyanın keçirilməsi üçün bir neçə yer təklif edib. Müraciət müəllifləri "Nərimanov" kinoteatrının qarşısındakı meydan, Füzuli meydanı, Bakı şəhər İcra Hakimiyyəti, Prezident Administrasiyası, yaxud Nazirlər Kabinetinin 200 metrlik radiusunda mitinq üçün yer ayrılmasını xahiş edib. AXCP ilə birgə aksiyanın keçirilməsinə gəldikdə, A.Hacılı bildirib ki, bu mitinqlə bağlı Müsavat Partiyası DUİ və AXCP ilə müzakirələr aparıb: "Biz DUİ, AXCP və Müsavatın birgə kütləvi aksiyasının keçirilməsini istəyirik. Amma bəzi nüanslar var. Çalışacağıq ki, kütləvi aksiya ilə bağlı müraciət birgə olmasa da, bu aksiyanı AXCP ilə eyni vaxtla, eyni şüarlarla və eyni yerdə keçirək. Çalışacağıq ki, gələcəkdə də birgə aksiyalarımız olsun".
   AXCP sədrinin müavini Nurəddin Məmmədli APA-ya bildirib ki, onlar da eyni vaxtda və eyni yerdə aksiyanın keçirilməsi üçün BŞİH-nə müraciət ediblər: "Birgə aksiyalarla bağlı bizim qərarımız var. Ona görə də kimin müraciət etməyi əhəmiyyətli deyil. Hər iki tərəf müraciət edib. DUİ isə aksiyada Müsavat Partiyası tərəfindən iştirak edəcək. Bizim razılığımız Müsavatla olub, DUİ ilə yox".
   Dünən Demokratiya Uğrunda İttifaqın (DUİ) Sədrlər Şurasının növbəti toplantısı keçirilib. Qurumun mətbuat xidmətindən APA-ya daxil olan məlumata görə, iclasda qərarların icrası, ölkədəki ictimai-siyasi durum və qarşıda duran vəzifələr müzakirə edilib. DUİ Sədrlər Şurası iyulun 31-də keçiriləcək etiraz aksiyasının təşkilati-texniki tərəflərini müəyyənləşdirib və müvafiq qərarlar qəbul edib. İttifaqa daxil olan partiyalarla Müsavat Partiyası arasındakı son məsləhətləşmənin nəticələrini dəyərləndirən DUİ Sədrlər Şurası prosesin gedişini müsbət qiymətləndirib, birlik istiqamətində fəaliyyətin təqdir olunması haqqında qərar qəbul edib. İclasda, həmçinin, bu ilin payızında keçiriləcək parlament seçkilərinə hazırlığın vəziyyətilə bağlı müzakirələr aparılıb, müvafiq qərarlar çıxarılıb və eyni zamanda görülən işlərin təbliğinin gücləndirilməsi barədə razılıq əldə edilib.
   

Avropa Birliyi ölkələri xarici işlər nazirləri İrana qarşı yeni sanksiya paketini qəbul edib. "İnterfaks"ın məlumatına görə, AB hesab edir ki, bu sanksiyalar Tehranı öz nüvə proqramı ilə bağlı beynəlxalq ictimaiyyətlə danışıqlara vadar edəcək.
   Yeni sanksiyalar ticarət, maliyyə xidmətləri, energetika və nəqliyyat sahələrini əhatə edir.
   Başqa sözlə, sanksiyalar İranın neft-qaz sektoruna investisiyaların qoyulmasını, o cümlədən neft və qaz emalı texnologiyasının bu ölkəyə satılmasını qadağan edir. Avropa Birliyi, həmçinin, ixracat kreditlərini məhdudlaşdıracaq, İran banklarına fəaliyyət yasağını genişləndirəcək və Avropa ölkələrindən viza almaları qadağan edilən şəxslər siyahısına yeni adlar əlavə edəcək. İran İslam İnqilabını Mühafizə Korpusunun rəhbərlərinə Avropa ölkələrinə gəlmək üçün viza verilməyəcək. Bundan başqa, İran İnqilab Qvardiyası ilə bağlı bank hesabları dondurulacaq.
   Məqsəd onun nüvə proqramının reallaşdırılmasına mane olmaqdır. AB İslam respublikasına, lazım gəldiyi təqdirdə, hərbi məqsədlər üçün istifadə edilə biləcək malların satışını da qadağan edib.
   "Associated Press" agentliyinin xəbərinə görə, Almaniyanın Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi Verner Xoyer deyib ki, Avropa ölkələrinin liderləri növbəti dəfə Tehranı nüvə məsələsilə bağlı danışıqlara dəvət edəcək. O, məqsədlərinin İranı danışıqlara qaytarmaq olduğunu söyləyib.
   Yüksək vəzifəli bir amerikalı rəsmi bildirib ki, sanksiyalar artıq İrana təsir etməyə başlayıb, belə ki, dünya boyunca şirkətlər onunla əməkdaşlıqdan imtina edəcək.
   Avropalı bir diplomat isə AB-nin indiyə qədər İrana və ya hər hansı digər ölkəyə qarşı bu qədər sərt sanksiya tətbiq etmədiyini bildirib. Bu sanksiyalara Avropa liderləri prinsipcə iyunda razılaşmışdı. Yeni sanksiyaların 2 həftə ərzində qüvvəyə minəcəyi gözlənir. Bütün bunlara baxmayaraq, İran nüvə proqramının sülh məqsədli olduğunu iddia edir.
   

Ermənistanda siyasi vəziyyət yenidən gərginləşib. Bu ölkənin blokadada olması üzündən iqtisadiyyatında çöküşün yaşanması xalqla hakimiyyət arasında uçurumun daha da dərinləşməsinə gətirib çıxarıb. Getdikcə Rusiyadan tam asılı vəziyyətə düşən rəsmi İrəvan artıq ona yönəlmiş beynəlxalq təzyiqlərin qarşısında duruş gətirə bilmir.
   Hələ ötən il Türkiyə və Ermənistan arasında imzalanmış məlum "Sürix protokolları" erməni müxalifəti tərəfindən də kəskin tənqid olunmaqdadır. Müxalifət, həmişəki kimi, bu protokolları imzaladığına görə Serj Sarkisyan iqtidarını ölkənin milli maraqlarını satmaqda ittiham edir. Məsələyə yenidən münasibət bildirən Ermənistan Milli Konqresinin lideri Levon Ter-Petrosyan qeyd edib ki, Serj Sarkisyan iqtidarı beynəlxalq qurumlar qarşısında üzərinə öhdəliklər götürüb və indi həmin öhdəliklərdən imtina edə bilməz: "Dünya Ermənistanın indiki hakimiyyətinin qeyri-legitim əsaslarla formalaşdığını bilir. Bu səbəbdən Serj Sarkisyan iqtidarı daim beynəlxalq təzyiq altındadır. Bu təzyiqlərdən sığortalanmaq üçün Serj Sarkisyan iqtidarı beynəlxalq qurumların, bir sıra xarici dövlətlərin istənilən sifarişini yerinə yetirməyə hazırdır. O, məhz bu sifariş əsasında Sürixdə Türkiyə tərəfilə protokolları imzaladı".
   Ümumiyyətlə, Ermənistan Milli Konqresində cəmləşən ölkənin əsas müxalifət partiyaları da belə hesab edir ki, Serj Sarkisyan iqtidarı, məcbur edilmədiyi təqdirdə, ölkənin milli maraqlarını daim zərbə altında qoymaqla yanaşı, demokratiyanın inkişafını nəzərdə tutan heç bir beynəlxalq sənədin tələblərini yerinə yetirməyəcək. Buna yol verməmək üçün hələ bir müddət əvvəl Ermənistan Milli Konqresi alternativ hökumət yaradacağını da açıqlamışdı. Ermənistan Milli Konqresinin koordinatoru Levon Zurabyan mediaya verdiyi son açıqlamada isə qeyd edir ki, yaxın tezlikdə bu istiqamətdə konkret addımlar atılacaq. O, ilin sonuna kimi bununla bağlı müəyyən qərarların qəbul olunacağını da istisna etməyib. Levon Zurabyan onu da bildirib ki, alternativ hökumətin tərkibinə müxtəlif komissiyalar daxil olacaq: "Həmin komissiyalardan biri hüquqi dövlətlə bağlı olacaq. Bu komissiyaya keçmiş hərbi prokuror Haqik Cahangiryan rəhbərlik edəcək. Burada polis strukturlarının islahatı ilə bağlı qanun layihəsi hazırlanaraq parlamentə təqdim olunacaq. Biz bu vasitələrlə ölkədə baş alıb gedən qanunsuzluqlara son qoymaq, ölkənin milli maraqlarını müdafiə etmək niyyətindəyik".
   Hələlik isə ölkədə siyasi, iqtisadi və digər sahələrdə dözülməz vəziyyətin yarandığını deyən Levon Zurabyan müxalifət təmsilçilərinə qarşı hakimiyyətin hücumlarının daha da artdığını bildirib. Onun sözlərinə görə, hakimiyyət rəhbərliyindən gələn tapşırıqla müxalifətçilərin böhtan əsasında tutulması prosesi daha geniş vüsət alıb.
   Ermənistan Milli Konqresinin koordinatoru onu da vurğulayır ki, hakimiyyətin müxalifətçilərə və xalqa qarşı get-gedə daha çox repressiv metodlardan istifadə etməsi dözülməz həddə çatmaqdadır.: "İndiki hakimiyyət xalqı acınacaqlı vəziyyətə saldığını yaxşı bilir. Ona görə də xalqın qəzəbindən ehtiyat edərək mümkün bütün etirazları güc vasitəsilə boğmağa çalışır. Lakin iqtisadi və sosial durum günü-gündən pisləşir. Belə bir vaxtda Türkiyə ilə təslimçi protokollar imzalamaqla hakimiyyət özü üçün çox dəhşətli vəziyyət yaradıb".
   Ermənistan Milli Konqresinin lideri Levon Ter-Petrosyan isə bildirir ki, Sarkisyan hakimiyyətinin təslimçi siyasətinin qarşısı alınmasa, Dağlıq Qarabağ məsələsində də proseslər Ermənistanın əleyhinə yönələcək. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsində yeni irəliləyişlərin Azərbaycanın lehinə olacağına diqqət çəkən sabiq prezident bildirib ki, rəsmi Bakı Dağlıq Qarabağ münaqişəsilə bağlı beynəlxalq arenada yaranmış vəziyyətdən məharətlə istifadə edir.
   Sabiq prezidentin sözlərinə görə, müxalifət xalqın dəstəyilə ölkədəki cinayətkar rejimi tezliklə hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaqda israrlıdır.
   Aparılan son sosioloji tədqiqatlar da göstərir ki, Ermənistanda mövcud hakimiyyətin reytinqi sürətlə aşağı düşməkdədir. Lakin ekspertlərin əksəriyyəti bunun əsas səbəbini Ermənistanda sosial-iqtisadi durumun pisləşməsində görür. Qeyd edək ki, postsovet ölkələri arasında qlobal iqtisadi böhrandan ən çox zərər görən dövlətlərdən biri kimi məhz Ermənistanın adı çəkilir. Həm ağır iqtisadi vəziyyətdən, həm də "Sürix protokolları" ətrafında yaranan qalmaqaldan, eləcə də hakimiyyətin erməni diasporu ilə arasının dəyməsindən istifadə etməyə çalışan müxalifət isə ölkədə ciddi siyasi dəyişikliklər etmək niyyətindədir.
   Digər tərəfdən, Ermənistana yeniləşmiş "Madrid prinsipləri"ni qəbul etmək üçün də təzyiqlər gücləndirilir.
   Qeyd edək ki, sabiq prezident Ter-Petrosyan hakimiyyətdə olduğu müddətdə Qarabağ münaqişəsinin həllilə bağlı əhəmiyyətli addımlar atmışdı. Lakin başda Köçəryan olmaqla, Ermənistandakı Dağlıq Qarabağ klanı Ter-Petrosyanı milli maraqlara xəyanətdə suçlayaraq hakimiyyətdən uzaqlaşdırmışdı. Bu gün rəsmi İrəvan, faktiki olaraq, 10 il əvvəl Ter-Petrosyan hakimiyyətinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllilə bağlı getdiyi yolu təkrarlamaq məcburiyyətində qalıb. Bu da sabiq prezidentin yenidən hakimiyyəti ələ almaq şanslarını artırır.
   Bəs, Ter-Petrosyan hakimiyyətə gəlsə, münaqişənin həllilə bağlı hansı dəyişikliklər ola bilər?
   Politolq Zərdüşt Əlizadəyə görə, Azərbaycan və Ermənistanda münaqişənin həllinə baxışlar bir-birindən prinsipial olaraq fərqlənmir: "Hər iki ölkənin hakimiyyəti münaqişənin həllində maraqlı deyil. Hər iki ölkənin müxalifəti hakimiyyəti Dağlıq Qarabağı qarşı tərəfə satmaqda, güzəştdə getməkdə ittiham edir. Təsəvvür edin, Ter-Petrosyanı devirən Qarabağ klanı onu Dağlıq Qarabağı Azərbaycana satmaqda ittiham edirdi. İndi həmin mövqeni Ter-Petrosyan təkrarlayır. Ermənistanın daxili siyasəti Dağlıq Qarabağ faktoru üzərində qurulub. Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi olacağı təqdirdə münaqişənin həll ediləcəyinə inanmaq sadəlövhlük olardı. Problemin həlli üçün hər iki ölkədə bu məsələyə baxış, təfəkkür dəyişməlidir. Rusiya, ABŞ, Avropa Birliyi, diaspor Ermənistana hər il yardımlar edir. Bu yardımlar münaqişənin həllini daha da uzadır. Bu dəstəklər dayandırılsa, Ermənistanda münaqişənin həllinə yanaşma da dəyişər".
   Bununla belə, Z.Əlizadə hesab edir ki, Ermənistanda bir qrup ziyalı var ki, onların tərəfdarları getdikcə artır: "Həmin ziyalılar açıq şəkildə bəyan edirlər ki, Ermənistan cəmiyyəti xəstədir və ölkəni xarici qüvvələr idarə edir. Şəxsən mənim ümidim həmin ziyalılaradır. Onların tərəfdarları artsa, siyasi gücə malik olsalar və hakimiyyətə gəlsələr nəsə dəyişə bilər. Əks təqdirdə, münaqişənin tezliklə həlli mümkün deyil. Hətta Ter-Petrosyan hakimiyyətə gəlsə belə".
   

ABŞ-ın Miçiqan Universiteti Eyzenberq Tarixi Tədqiqatlar İnstitutunun direktoru, Çikaqo Universitetinin siyasi elmlər və tarix üzrə fəxri professoru, Rusiya və Cənubi Qafqaz məsələləri üzrə analitik Ronald Qriqor Suni (Ronald Grigor Suny) APA-ya müsahibəsində deyib: "Cənubi Qafqaz hələ də ABŞ-Rusiya münasibətlərinin qaynar mövzusudur. Bu ölkələr regionda hansı yolla əməkdaşlıq edə bilər?
   - Rusiya və ABŞ hər ikisi əməkdaşlıq etmək istəyir. Cənubi Qafqaz bu iki dövlətin maraqlarının kəsişdiyi bölgədir. ABŞ Buş administrasiyası dövründə mövcud olan ekspansionist qlobal hegemonluq siyasətini bir qədər arxa plana çəkib, bununla da Rusiya ilə daha yaxşı münasibətlər üçün imkan yaranıb. ABŞ və Rusiya öz xoş məramlarını göstərərək, regional münaqişələrdən birini, məsələn Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsini birlikdə həll etməklə əməkdaşlığı inkişaf etdirə bilər. Yaradıcı düşünməyin və bütün tərəflərin kompromisə getməsinin vaxtı çatıb.
   - Lakin bəzi analitiklər iki il əvvəl Gürcüstan müharibəsi zamanı pozulmuş regional təhlükəsizliklə bağlı hələ də narahatdır. Siz onların narahatlığını bölüşürsünüzmü?
   - Müəyyən mənada vəziyyət bir qədər sabitləşib. Rusiya istədiyindən daha çox əldə edib. Gürcüstan isə indiki dövrdə reallığı qəbul etməlidir. ABŞ nə Rusiya, nə də Gürcüstanla əlaqələrini pozmaq istəyir, buna görə də ehtiyatlı davranır.
   Mixeil Saakaşvili də bir qədər laqeydlik göstərir, gözləmə mövqeyi tutub, hətta başqa məsələlərlə məşğul kimi görünür. Vəziyyətin yenidən partlama potensialı böyükdür, amma bu, yəqin ki, yaxın gələcəkdə baş verməyəcək.
   - Şimali Alyansın regionda rolu nədən ibarətdir? Sizcə, bu ölkələr NATO üzvü ola bilərmi?
   - Rusiya-Gürcüstan müharibəsi belə deməyə əsas verir ki, Gürcüstan və Azərbaycanın NATO-ya qoşulmaq imkanları çox azdır. Nə qədər ki, Rusiyanın Qafqazda üstünlüyü var və Cənubi Qafqaz ölkələri Rusiyadan zəifdir, NATO-nun regionda özünü hiss etdirmək imkanı aşağıdır. NATO daha yaradıcı bir təxəyyülə malik olsa idi, ogenişlənmək üçün xüsusi yol tutardı - Rusiyanı üzvlüyə qəbul etmək! Bir vaxtlar Sovet İttifaqı əleyhinə yaradılmış alyans bu yolla kollektiv təhlükəsizlik paktına çevrilər və öz üzvləri arasında mövcud münaqişələri həll edərdi.
   

Artıq ölkə günbəgün parlament seçkilərinə yaxınlaşır. İndi hamının diqqəti məhz bu prosesə yönəlib. Parlamentə düşmən eşqilə yananlar, tədricən də olsa, prosesdə iştirak etmək istəyini ortaya qoymaqdadır. Əldə etdiyimiz məlumatlara görə, 2009-cu ildə keçirilən bələdiyyə seçkilərində qalib gələrək özünüidarə orqanlarına seçilən bir qrup qadın da Milli Məclisə noyabrda keçiriləcək seçkilərə qoşulmaq niyyətindədir.
   Qeyd edək ki, keçən il baş tutan bələdiyyə seçkilərində qadınlar, əvvəlki illərdən fərqli olaraq, aktivliyilə seçildi. Bunun nəticəsidir ki, hazırkı bələdiyyə üzvlərinin dörddə birini məhz zərif cinsdən olanlar təşkil edir. Bundan başqa, xeyli sayda bələdiyyə sədri olan qadınlarımız da var. Bələdiyyə sədrlərinin hardasa altıda biri qadındır. Əvvəlki illərdə bu müşahidə olunmurdu, qadınlar prosesdə olduqca zəif idilər. 2009-cu il isə artıq həmin tendensiyanın arxada qaldığını göstərdi. Belədə, üzümüzə gələn parlament seçkilərində də, əvvəlkilərindən fərqli olaraq, qadınların fəal iştirak edəcəyinin şahidi ola bilərik. Ən azından, bələdiyyə üzvü seçilən qadınlar barədə əldə etdiyimiz məlumat belə düşünməyə əsas verir. Onu da qeyd edək ki, hazırkı parlamentdə qadınların sayı cəmi 13 nəfərdir. Bu halın özü də zərif cinsin nümayəndələrinin qanunverici orqanda sayının artırılmasını vacib edir.
   Qadınlar Bələdiyyələrin İnkişafı Uğrunda İctimai Birliyinin sədri, Qaraçuxur bələdiyyəsi hüquq komissiyasının rəhbəri Lüdmila Xəlilova şəxsən özünün parlament seçkilərində namizəd olmaq barədə hələlik qəti fikrə gəlmədiyini dedi. Bununla belə o, bələdiyyə seçkilərində olduğu kimi, parlament seçkilərində də zərif cins nümayəndələrinin fəal iştirakının vacibliyini qeyd etdi: "İstənilən halda, qadınların həyatda tutduğu mövqe ilə kifayətlənməyərək irəli getməsi, daha yüksəklə təmsil olunması arzuolunandır. Lakin bu zaman prosesə fərdi yanaşma olmalıdır. Məsələyə fərqli tərzdən baxmaq olar. Bələdiyyə sahəsi seçilmiş strukturdur, yerli səviyyədə məsələlərin həllini həyata keçirən bir institutdur. İnsanlar bələdiyyə seçkisində iştirak edib etimad qazanaraq 5 il müddətində yerli əhalinin maraqlarını təmsil edir. Bu baxımdan artıq onlar seçilib və 5 il müddətində onlara göstərilən etimadı doğrultmalıdırlar. Təbii, hər bir insan öz güc və bacarığını parlament seçkilərində də sınaya bilər. Bu hər bir kəsin, o cümlədən qadınların da hüququdur. Bir tərəfdən baxanda, bələdiyyə seçkilərində də iştirak etmiş insanların parlament seçkilərində iştirak istəyi müsbət haldır. O mənada ki, artıq onlar seçki praktikası və təcrübəsindən keçən və eyni zamanda müəyyən kütlənin etimadını qazanan insanlardır. Yəni burada məsələyə müxtəlif prizmalardan baxmaq olar. Bir tərəfdən yanaşanda deyə bilərik ki, onlar artıq bələdiyyələrə seçilib, ona görə də 5 il müddətində verilən etimadı doğrultmaqla məşğul olmaları arzuolunandır.
   Digər tərəfdən, onların bələdiyyə seçkilərində qazandığı təcrübəyə əsaslanaraq da deyə bilərik ki, qadınların qanunverici orqana seçkilərdə iştirakı məqsədəuyğundur. Bütün hallarda bu, fərdin öz istəyindən asılıdır. Son illər gender sahəsində Azərbaycanda xeyli müsbət nailiyyətlər əldə edilib. 2004-cü ilin seçkiləri nəticəsində bələdiyyələrdə cəmi 4 faiz qadın təmsil olunurdu. Qadın bələdiyyə sədri məsələsində isə vəziyyət daha pis idi. Belə ki, Bakı üzrə 52 bələdiyyədən cəmi ikisinin rəhbəri zərif cinsin nümayəndəsi olub. İndi isə qadınlar bütün bələdiyyə üzvlərinin 26,5 faizini təşkil edir və ölkə üzrə 302 bələdiyyənin rəhbəri qadındır. Bu çox böyük uğurdur". Həmsöhbətimiz məsələ ilə bağlı kəmiyyətdən keyfiyyətə keçməyin vaxtının yetişdiyi qənaətindədir: "Düşünürük ki, artıq bu beşillikdə bizim kəmiyyətdən keyfiyyətə doğru layihələrimiz olmalıdır. Qadınların bələdiyyələrdə geniş surətdə təmsil olunması müsbət təcrübədir. 2004-cü ilin bələdiyyə seçkilərində etimad qazandıqdan sonra 2005-ci ilin parlament seçkilərində də iştirak etmişəm. Namizədliyimi 31 saylı Suraxanı II seçki dairəsindən vermişdim. Yəni artıq bu praktikadan keçmişəm. Seçki sahəsində və bələdiyyə idarəçiliyində təcrübəmiz qarşıdan gələn parlament seçkilərində də iştirak etməyimizə böyük bir zəmin yaradır. Lakin hələlik bununla bağlı qəti bir qərara gəlməmişəm. Çünki hazırda qarşımızda duran vəzifələr də kifayət qədərdir və indinin özündə onlarla məşğulam".
   Özünə gəldikdə, Lüdmila xanım namizədliyini verməklə bağlı konkret bir fikir bildirmədi, amma eyni zamanda, hər şeyin ola biləcəyinə də eyham vurdu: "Məni tanıyanlar, təcrübəmə və potensialıma istinadən, parlamentə namizədliyimi verməklə bağlı təkliflə müraciət ediblər. Belə təkliflər çoxdur, lakin fərd olaraq hələlik bu məsələ ilə bağlı konkret qərar verməmişəm. Amma hər şey ola bilər. Seçki prosesi çox ciddi məsələdir.
   Burada demokratik dəyərlər, ən əsası insanların etimadı öndədir. Bunları doğrultmaq isə böyük məsuliyyət tələb edir. Bildiyimə görə, bəzi qadın bələdiyyə üzvləri də parlamentə namizədliyini vermək istəyir. Builki parlament seçkilərində qadınların aktiv iştirakı nəzərdə tutulub. Düşünürəm ki, onlar arasında bələdiyyəyə üzv seçilən qadınlar da olacaq. Qadınlarımız cəmiyyətdə 50 faizdən çoxdursa, onların maraqları, düşüncəsi, bilik və bacarığı qətiyyən ölkədə gedən proseslərdən kənarda qalmamalıdır".
   

- Ermənistan Sankt-Peterburq təklifləri variantını niyə ortaya atıb?
   - Ermənistanın dəstəklədiyi Sankt-Peterburq təklifi xalis provokasiyadır. MDB məkanında Qırğızıstan timsalında rolunu genişləndirən ATƏT və ABŞ-ın Qafqaz regionundan gedəcəyini və ya rolunu azaldacağını düşünmək sadəlövhlükdən başqa bir şey deyil. Ermənistanın təşəbbüsü ilə ATƏT MQ-də Rusiyaya xüsusi statusun verilməsi RF-nin maraqlarına kökündən ziddir. Belə təqdim olunur ki, ABŞ Ermənistanın Qərbə inteqrasiyasına ümidli deyil, çünki Azərbaycan Türkiyəyə Ermənistanla sərhədi açmağa icazə vermir. Ermənistan isə digər tərəfdən Rusiyanın adı ilə Azərbaycanı hədələyir. Nəticədə təzyiq altında qalan Azərbaycan Türkiyə-Ermənistan sərhədinin açılmasına icazə verəcək. Sonda Ermənistanın Qərbə inteqrasiyası başlayır. Ümumiyyətlə bu, Şimali Qafqazda vəziyyəti daha da gərginləşdirəcək.
   - Son proseslərdə İranın mövqeyi barədə nə demək olar?
   - Ermənistanın ortalığa qoyduğu bütün təkliflərin çoxvariantlılığını nəzərə alaraq, provokasiyanın digər ünvanının da olduğunu düşünmək olar. ATƏT MQ həmsədr ölkələrinin İrana münasibəti bəllidir. Eləcə də İran bu dövlətlərə qarşı mübarizədədir. ABŞ-ın İrana təzyiqi artdıqca İranın da bu dövlətlərə qarşı mübarizəsi güclənməlidir. Cənubi Qafqaz regionu, o cümlədən DQ münaqişəsi bu prizmadan İrana əlavə imkan yaradır. ABŞ ATƏT MQ-də öz rolunu "gizlədir", manevr olaraq region dövləti kimi RF-nin rolunu önə çıxarır. Bu, faktiki, Ermənistanı yaranmış gərginlikdən sığortalamaqdan başqa bir şey deyil. DQ münaqişəsini tənzimləmək adı ilə regiona gəlmiş ATƏT MQ üçlüyü DQ münaqişəsinin tənzimlənməsini bir qırağa qoyub İran problemini həll etməklə məşğuldur.
   - Dediyiniz iki variant Azərbaycanın maraqlarına cavab verirmi?
   - Hər iki variant Azərbaycanın maraqlarına cavab vermir: Azərbaycan Türkiyə-Ermənistan sərhədinin açılmasında, Şimali Qafqazda vəziyyətin daha da gərginləşməsində və İrana qarşı müharibənin başlanmasında maraqlı deyil. Bu səbəbdən Azərbaycanın cavabı yubatması və ya başqa xarakterli cavaba hazırlaşması başadüşülən olmalıdır.
   Ermənistanın Sankt-Peterburq təklifini gündəliyə gətirib dəstəkləməkdə niyyəti konfliktogenlik deyil, sağlamdırsa, o zaman Azərbaycanın, cavab gözləmədən, DQ münaqişəsinin tənzimlənməsində praktiki addımları başlamalıdır.
   Bu addımlar iki istiqamətdə olmalıdır: a) torpaqların işğaldan azad olunmasına başlanmalıdır; b) DQ azərbaycanlı və erməni icmaları arasında dialoqun başlanması təmin edilməlidir.
   Belə olmazsa, yaxın zamanlarda ATƏT MQ həmsədrləri adından ER müdafiə naziri S.Ohanyanın Almaatı görüşü ilə eyni vaxtda İranda bu ölkənin rəsmilərini aldatmasının üstü açıla bilər. Ermənistanın İrana Qərbin müharibə hazırlığında iştirakı bəlli ola bilər.
   Bu halda Tehranın DQ münaqişəsinin tənzimlənməsində və ya Ermənistana qarşı siyasətində hansı dəyişikliklərin olacağını proqnozlaşdırmaq çox çətindir. Ermənistan münaqişənin tənzimlənməsində sağlam niyyətini praktiki addımlarla ortalığa qoymalıdır. Bu yaxın dövrün tələbidir.
   

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (AXCP) avqust ayında növbəti qurultayını keçirəcək. Partiya sədrinin müavini Nurəddin Məmmədli APA-ya bildirib ki, qurultaya hazırlıq istiqamətində tədbirlər yekunlaşıb, sonuncu işlər görülür.
   O, cəmi bir neçə rayon təşkilatında konfransların keçirilmədiyini və qısa müddətdə bunun da həll olunacağını vurğulayıb. N.Məmmədli qurultayda AXCP ilə Müsavat Partiyasının birləşməsi məsələsinin də müzakirəyə çıxarılacağını qeyd edib: "Qurultayda Müsavatla birləşmə məsələsinə baxılacaq. Hazırda partiyalar arasında müzakirələr aparılır, danışıqlar uğurla nəticələnsə, qurultayda birləşmə ilə bağlı qərar verə bilərik. Bu, partiyadaxili qərar olacaq".