Türkiyə ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması məqsədilə 10 oktyabr 2009-cu ildə Sürixdə imzalanmış protokollar Türkiyə Böyük Millət Məclisinin gündəliyinə gətirilsə də, yalnız Türkiyənin qoyduğu əlavə şərhlərlə təsdiqlənəcək.

   Bu barədə APA-nın Türkiyə bürosuna parlamentdəki mənbələrdən məlumat daxil olub. Türkiyənin bu varianta üstünlük verməsinə səbəb Sürix protokollarına rəy verən Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsinin protokolları əlavə şərhlərlə təsdiqləməsi olub. Protokolların TBMM-də müzakirəyə çıxarılması durumunda Ankara onlara bu şərhləri qoymağı planlaşdırır:

   1) "Soyqırım" iddialarını araşdırmaq üçün iki ölkə tarixçilərinin daxil olacağı komissiyanın yaradılması gündəlikdə qalsın;

   2) Ermənistan Qars və Moskva sazişlərinin şərtlərinə uyğun olaraq Türkiyənin mövcud sərhədlərini tanısın və torpaq tələbindən vaz keçsin:

   3) Dağlıq Qarabağın işğaldan azad edilməsi üçün konkret addım atılsın.

   Mənbə bildirib ki, hakim Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) protokolların müzakirəsi və ratifikasiyası zamanı parlamentdə bu partiyanı təmsil edən bəzi millət vəkillərinin protokolların əleyhinə səs verə biləcəyindən ehtiyat edir. Buna görə də "Sürix protokolları"nın parlamentdə əlavə şərhlərlə ratifikasiya edilməsi AKP-nin işini yüngülləşdirə bilər.

   Məsələyə münasibət bildirən siyasi şərhçi, professor Vaqif Arzumanlı göstərilən şərhlərin hələ Sürix imzalanması ərəfəsində nəzərdə tutulduğunu yada saldı: "Son anda qəbul edilən bu əlavə şərhləri təbii qəbul etmək lazımdır. Çünki bu şərtlər elə əvvəlcədən Türkiyə tərəfindən nəzərdə tutulmuşdu. Həmin şərtlər "Sürix protokolu" imzalanarkən onun bəndlərinə salınmalı idi. Lakin o zaman böyük gərginlik yarandığından, bəzi şərtlər protokoldan çıxarıldı. Ermənistan Dağlıq Qarabağ probleminin həllinin Türkiyə ilə sərhədlərin açılması məsələsinə heç bir aidiyyətinin olmamasını istəyirdi. Öz növbəsində, ermənilər də imzalanma ərəfəsində ərazi iddiası və soyqırım məsələsini protokola salmağa çalışırdı. Belə olduqda qarşılıqlı tələblər protokoldan götürüldü və bu məsələlər sənəddə yalnız sətiraltı öz əksini tapdı. Məsələn, soyqırımla bağlı birgə komissiyanın təşkili məsələsində də məhz belə oldu. Amma indiki halda vəziyyət elə bir məqama çatıb ki, hər iki tərəfin gözlədiyi nəticələr üzə çıxmalı idi. Yadınızdadırsa, "Sürix protokolları" imzalandıqdan sonra mətbuat konfransı keçirilmədi. Əlavələr şərh şəklində mətbuat konfransında iki ölkənin xarici işlər nazirləri tərəfindən əsas bəndlərə müvafiq əlavələr kimi səslənməli idi. Lakin qarşılıqlı tələblərin problem yaradacağını nəzərə alan böyük dövlətlərin xarici işlər nazirləri qərara gəldi ki, həmin məsələlər dilə gətirilməsin və protokolun imzalanmasından sonra mətbuat konfransı keçirilməsin". Həmsöhbətimiz bildirdi ki, Türkiyə tərəfi şərhləri yenidən gündəmə gətirməklə doğru addım atıb: "Məsələ Ermənistan parlamentində ratifikasiyadan əvvəl ölkə prokurorluğuna göndərildi və onlar həmin xəttlə öz şərhlərini yenidən qaldırdılar. Türkiyə də doğru olaraq Dağlıq Qarabağ, "soyqırım" və ərazi iddiası məsələlərini gündəmə gətirir ki, bu şərtləri Ermənistan tərəfi şifahi də olsa qəbul etsin və sonra Böyük Millət Məclisində sənəd ratifikasiya olunsun". Erməni tərəfi dünən (srağagün-red) belə qərara gəlib ki, protokol əvvəlcə Türkiyə, sonra Ermənistan parlamentində ratifikasiya olunsun. Bu məsələlər protokolun imzalanmasını ləngidə bilər. İrəvan belə düşünür ki, bu və ya başqa şəkildə ABŞ Konqresinin palatasında "soyqırım" məsələsi müzakirəyə çıxarılacaq və bununla Türkiyə tərəfinə müəyyən təzyiqlər olacaq. Amma buna inanmaq olmaz. Xarici Əlaqələr Komitəsi səs çoxluğu ilə həmin qərarı qəbul etsə də, əsas söz sahibi prezident Barak Obamadır. O da, çox böyük ehtimalla, sənədə imza atmayacaq. "Soyqırım" məsələsi də aprelin 24-nə qədər olan müddətdə qüvvədə qalacaq. Ondan sonra ermənilər də sakitləşəcək".

   Ekspert hər iki tərəfdən səslənən belə şərhlərin protokolun ratifikasiyasına maneçilik törədəcəyinə inanmır: "Ratifikasiya həm də ABŞ, Rusiya və Avropa ölkələri kimi böyük dövlətlər tərəfindən qəbul edilən qərardır. Onlar bu müqavilənin bağlanmasında israrlıdır. Onun ratifikasiyası gələcəkdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə cığır açır, ikincisi, bir sıra məhəlli münaqişələrin həlli üçün də yaşıl işıq yandırır. Bu mənada protokolun təsdiqi müəyyən mənada ləngisə də, gec-tez Türkiyənin minimal tələbləri və Ermənistanın vəziyyətlə barışması əsasında ratifikasiya olunacaq".