Polislər tənqid, həqarət və qərəzli münasibətlə üzləşəndə...
.jpg)
Polisin fəaliyyətində dönüş yaratmaq üçün bilik və peşəkarlıqdan başqa digər amillər də əhəmiyyət kəsb edir. Son illər daxili işlər orqanlarında demokratik islahatların və təşkilati dəyişikliklərin həyata keçirilməsi, habelə polis əməkdaşlarının qanun qarşısında vətəndaşların təhlükəsizliyini təmin etməyə görə məsuliyyətinin və cavabdehliyin artması bu amillər sırasındadır.
Hakimiyyətin səlahiyyətli orqanı kimi polisin insan hüquqlarına həssas və hörmətlə yanaşması onun borcu və xidmət qayəsi kimi qəbul edilir. Cinayətkarlıqla mübarizənin gərginliyindən, qeyri-aşkarlığından və ağırlığından asılı olmayaraq, polis ona verilən qanuni gücdən qanunun tələbləri daxilində və insanlara məhəbbət çərçivəsində istifadə etməlidir. Bu, bugünkü polisin peşə etikasının əsas prinsiplərindəndir. BMT hüquq-mühafizə orqanları əməkdaşları üçün artıq belə bir sənəd hazırlamışdır. İnsan hüquqlarının mahiyyəti və onların qorunması, habelə vətəndaşların da bu istiqamətə yönələn fəaliyyətinin təşkilində polisin iştirakı(dəstəyi) qeyd olunan sənədin ana xəttini təşkil edir.
Bəzən cinayətkarlıqla mübarizə fəaliyyətində qarşıda duran vəzifələrin öhdəsindən gəlmək çətinliyi əməkdaşların işə yanaşma həssaslığına və tərzinə də təsir edir. Belə hallar nə cəmiyyət, nə də polis əməkdaşları üçün arzuolunandır. Bütün bunlara baxmayaraq, il ərzində respublika daxili işlər orqanları, cinayətkarlıqla mübarizə ənənəsinə sadiq qalaraq, xalqa edilən xidmətin öhdəsindən layiqincə gəlmiş, 21 mindən artıq cinayətin 90 faizdən çoxu açılmışdır.
2009-cu il ərzində şəxsiyyət əleyhinə olan 8039 cinayətin 98,0 faizi, qəsdən sağlamlığa az ağır zərər vurmaların 94,9 faizi, qəsdən adam öldürmələrin 88,9 faizi, qarətlərin 72,1 faizi, adam oğurluğu cinayətlərinin 66,7 faizinin açılması sevindirici haldır.
Lakin hər bir sahədə olduğu kimi, bu sahədə də bəzi əyintilər olsa da, bunu polisin aydın görünən xidməti vəzifəsinə əməl etməmək kimi yozmaq olmaz. Mən çox istərdim ki, polisin yaxşı işi, davranışı dəstəklənsin, digər hərəkətləri isə ictimailəşməsin.
Azərbaycan polisi qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətlərini həyata keçirərkən, fəaliyyətini siyasi proseslərin gedişinə uyğun qurur, ekstremal şəraitlərdə müvazinətini qorumağı bacarır. Belə hallar bəzən kənardan təəssüflə qarşılansa da, son nəticədə anlaşılır ki, daxili sabitliyin və dövlətçiliyin qorunmasının başqa yolu yoxdur.
İctimaiyyətdən və QHİ-lərdən dəstək almaq əvəzinə, bəzən həqarətlə müşahidə edilən tənqidlərlə rastlaşanda polislər pessimizm əhval-ruhiyyəsinin əhatəsində qalır. Bu zaman isə mübarizənin səmərəsinə zərbə dəyir, baş verən digər cinayətlərin açılmasına o qədər də güc və həvəs qalmır. Bu baxımdan çətin bir işlə məşğul olan qurumun fəaliyyətində çatışmazlıqların olmasını şişirtməyə ehtiyac yoxdur. Statistikaya nəzər salaq:
2009-cu il ərzində 15217 nəfər cinayət məsuliyyətinə cəlb edilmiş, 164 qəsdən adamöldürmə faktlarının, 184 quldurluqla bağlı cinayətlərin, 320 fakt insan alveri cinayətlərinin, 26 hədə-qorxu ilə tələb etmə cinayətlərinin 88%-dən 94%-ə qədər açılması təmin edilmişdir. Həyata keçirilən qabaqlayıcı və profilaktik tədbirlər nəticəsində bir sıra ağır cinayətlərin sayında 2008-ci ilin hesabat dövrünə nisbətən azalma müşahidə edilmişdir. Keçmiş illərdən bağlı qalmış 376, o cümlədən onların 113-ü ağır və xüsusilə ağır olmaqla cinayətlər açılmışdır. Bu bir günün, iki günün işi deyil, aylarla davam edən yuxusuz, yorğun günlərin bəhrəsidir.
2009-cu ildə şəxsiyyət əleyhinə olan cinayətləri təhlil etdikdə mənzərə aydın görünür: 8039 cinayətin, demək olar ki, hamısı açılmışdır. Belə cinayətlərin çoxlu sayda subyektlərinin 98% nəfəri məsuliyyətə cəlb edilib. Bir qismi isə cəmiyyətdən təcrid edilib. Ölkədəki cinayətkarlıqla mübarizə vəziyyətini başqa ölkələrlə müqayisə etdikcə bizdə olan vəziyyət narahatlığa yer qoymur. Məndə olan məlumata görə, son iki ildə RF-də ictimai nüfuza malik xadimlərə qarşı onlarla sui-qəsdlər edilmiş və əksər cinayətkarların şəxsiyyəti bəlli olmamışdır. Bütövlükdə cinayətkarlıqla mübarizə ənənəsi insan hüquqları faktoruna söykənsə də, əsas prossesual diqqət belə ünsürlərlə mübarizəyə, onlara soyuq münasibətin formalaşmasına yönəlir. Son zamanlar dəfələrlə ağır cinayətlərə görə məhkum edilmiş (bir neçə dəfə adam öldürmüş) şəxslərin qayğısına qalmaq və cəmiyyətə qənim kəsilən ünsürləri müdafiə etmək halları da vərdişə çevrilib. Ömürlük həbsin 15 il azadlıqdan məhkumetmə cəzası ilə əvəz edilməsi tələb edilir, mətbuat konfransları keçirilir. Belə cinayətdən zərər çəkənlər - qurbanlar və mübarizə aparan subyektlər isə unudulur.
İl ərzində 164 qəsdən ölüm halı, 184 quldurluq və çoxlu sayda bədənə xəsarət yetirmələrə nəzər salsaq, bir daha belə qənaətə gəlmək olar ki, zərərçəkənlərə dəyən ziyanların ödənilməsi həmişə diqqət mərkəzində olmur.
Vətəndaşların nəzərinə bir mühüm amili də çatdırmaq istəyirəm. Adətən baş vermiş cinayətlərə və cinayətkarlığa dair vəziyyətə yalnız polis real "cavablarla" reaksiya verir. Belə vəziyyətlərdə polisin imdadına vətandaşlar deyil, qanunlar çatır. Qanuni tələblər daxilində hərəkət edən polis insan hüquqlarını bəzən zərurətdən irəli gələrək pozmuş olur. Bunun fərqinə isə heç kim varmır. Əksinə, məsələ şişirdilir, polisin nüfuzuna təsir edən məlumatlar yayılır. Hər şey yerində deyiləndə yaxşıdır. Bəs, vətəndaşlar vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirmirlərsə, buna kim cavabdehlik daşıyır?!
Qanunvericiliyin tələbinə, habelə beynəlxalq normalara görə, polis əməkdaşları ciddi zərurət və real vəziyyət yarandıqda, xidməti vəzifələrini icra edərkən, yalnız tələb olunan (lazım olan) həddə güc tətbiq edə bilər. Burada, təbii ki, mütənasiblik gözlənilməlidir. Belə vəziyyətlərdə (ekstremal situasiyalarda) odlu silahın tətbiq edilməsinə də icazə verilir. Lakin mütənasiblik prinsipinə, vəzifəsini icra edərkən tələb olunan həddə gücün tətbiqi məsələsinə şərh verilmir. "Bu necə və hansı hallarda olmalıdır" suallarına cavab dolğun deyil. Odlu silahı polis əməkdaşları tətbiq etsələr də, onu düzgün tətbiq edib-etmədiyini bəzən nə özləri, nə də istintaq sübut edə bilir. ("Əməliyyat-Axtarış Fəaliyyəti Haqqında" və "Polis Haqqında" qanunlarda bunun qismən açması verilmişdir).
Vətəndaşlar bilməlidir ki, polis xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən (zəruri hallarda) silah tətbiq edə bilər.
Avropa Şurasının Polis Haqqında Bəyannaməsinin 1-ci maddəsində göstərilir: polis əməkdaşlarından tələb edilir ki, qanunla müəyyən edilmiş vəzifəsini vətəndaşları zorakı, vəhşi və digər ziyanlı hərəkətlərdən qorumaqla yerinə yetirsin.
Sual yaranır: vətəndaşların zorakı, vəhşi və qaba hərəkətlərinə qarşı polis necə davranmalıdır? "Ayıbdır, belə olmaz!" ifadəsiləmi? Əlbəttə, yox! Polisin belə halda vəzifəsi və nə etməli olduğu dəqiq göstərilməlidir. ABŞ-dakı kimi.
Həmin bəyannamənin 16-cı maddəsində isə qeyd edilir: ...polis əməkdaşının xidmət etdiyi cəmiyyətin fəal, mənəvi və fiziki dəstəyindən istifadə etmək hüququ var". Polisin xidmətilə təmin edilən sabitliyimiz üçün 16-cı maddədə qeyd edilən belə hüquq və ictimai dəstək hələlik ya zəifdir, ya da yoxdur. Buna ehtiyacımız var.
Cinayətkarlıqla mübarizədə cəmiyyətin dəstəyindən istifadə edilməsi BMT-nin polislə bağlı kodeksində də öz əksini tapmışdır.
Polis əməkdaşları da vətəndaşdır. Onların həm vətəndaş, həm də polis əməkdaşı kimi müdafiə olunmaq hüquqları var. Hələ ki, biz cəmiyyət olaraq polisdən tələb edirik, onları ictimai qınağa çəkirik, onların dəstəyilə müdafiə olunuruq, onlarla münasibətdə olmağı isə qəbul etmirik.
Azərbaycan polisinin işi xalqa mühüm əhəmiyyətli sosial xidmətdir. Belə xidmətin əməkdaşlarının iş şəraitini yaxşılaşdırmaq, statusunu qorumaq və təkmilləşdirmək borcumuzdur. Onların həyat və təhlükəsizliyinə təhdidlər isə ümumilikdə cəmiyyətdə sabitliyə qarşı təhdid kimi qəbul edilməlidir.
Belə bir fikir BMT-nin 1990-cı il sentyabrın 7-də cinayətlərin qarşısının alınmasına dair VIII qurultayında da səslənmişdir. Yuxarıdakılara rəğmən 2009-cu il ərzində bir neçə mütəşəkkil cinayətkar qrupun zərərsizləşdirilməsi, 356 axtarışda olan şəxsin yaxalanması zamanı polisin şəxsi həyatı üçün neçə dəfə təhlükənin yaranmasını təsəvvür etmək çətin deyil.
Beləliklə, son olaraq bir də statistik rəqəmlərə diqqəti cəlb etmək istərdim: 2009-cu il ərzində əvvəllər məhkum olunmuşlar tərəfindən törədilən 1847, yeniyetmələr tərəfindən 453, işləməyən və oxumayanlar tərəfindən törədilən 15979 və ən çox narahatlıq doğuran zərif cinslər - qadınlar tərəfindən törədilən 2665 cinayətin üstü polisin peşəkarlığı nəticəsində açılmışdır. Bu çətin işdə çoxminli polis əməkdaşlarına uğurlar, səbr və sağlamlıq arzulamaqla, onlarla bir yerdə olmağı da hər birimiz üçün vacib sayıram.